Keltische lente en katholieke kaarsjes: Imbolc voor beginners

Voor wie het nog niet wist: vandaag begint de lente. Tenminste, dat meldt de Keltische jaarkalender. Op 1 februari vierden de Kelten in lang vervlogen tijden het feest van Imbolc waarmee de vroege lente werd ingeluid. Ook de heilige Brigid en het katholieke feest van Maria-Lichtmis komen daarbij om de hoek kijken. Maar hoe dan?

Sneeuwklokjes
Sneeuwklokjes (foto: Wikimedia Commons / Dominicus Johannes Bergsma)

Huh? Imbolc, wat is dat?

Imbolc is het oude Keltische lentefeest. De Keltische jaarkalender telde vier belangrijke seizoensfeesten. De datum voor deze feesten werd gebaseerd op de stand van de zon, maan en sterren. Imbolc is één van deze vier feesten en werd gevierd op de vooravond van 1 februari, want de Kelten rekenden van donker naar licht. Imbolc viel daarbij precies tussen de winterzonnewende en de lente-equinox.

De naam Imbolc zegt al iets over het karakter van het feest. Imbolc is mogelijk afgeleid van het Oud-Ierse i mbolg dat “in de buik” betekent. Het gaat bij dit feest om vruchtbaarheid, seksualiteit en nieuw leven. Dat is ook logisch, want in deze tijd van het jaar worden nog altijd de eerste lammetjes geboren en beginnen de ooien melk te geven. Ook de aarde ontwaakt en wordt weer vruchtbaar.

Om het licht te verwelkomen en om te vieren dat de donkere tijd van het jaar voorbij was, ontstaken de Kelten grote vreugdevuren. Daarbij kwam Bríg om de hoek kijken als drievoudige godin van genezing, dichtkunst en smeedwerk. Rituelen die bij haar cultus hoorden, hadden te maken met zuivel, vruchtbaarheid en vuur. Geen wonder dat Imbolc het ultieme feest was om Bríg te verwelkomen en te vereren.

Is dat niet ontzettend heidens?

Zeker weten, maar daar werd handig een mouw aangepast na de kerstening van Ierland. De eigenschappen van de godin Bríg versmolten langzaam met die van een heilige vrouw met dezelfde naam. Deze vrouw, de christelijke Sint Brigid, leefde vermoedelijk in de vijfde en zesde eeuw na Christus.

Sint Brigid komt in heiligenlevens al snel naar voren als een bijzondere vrouw die op de drempel staat van de overgang van de oude heidense naar de nieuwe christelijke wereld. Als abdis van een vrouwenklooster in Kildare verricht ze allerlei wonderen, waarbij ze eigenschappen laat zien die verdacht veel op die van Bríg lijken.

De kerkelijke feestdag van Sint Brigid valt op 1 februari, dus tegelijkertijd met het seizoensfeest Imbolc. Dat is natuurlijk geen toeval. Wetenschappers zijn het er dan ook niet over eens of Sint Brigid een historische persoon is geweest of een gekerstende versie van de natuurgodin die vereerd werd tijdens Imbolc.

Sint Brigid
Icoon van Sint Brigid in de katholieke parochiekerk van Kildare (foto: Annemarie Latour)

Hoe zit het dan met Maria-Lichtmis?

Een belangrijk kenmerk van Imbolc – en daarmee van de godin Bríg en Sint Brigid – is het element vuur. Dit element is overgenomen in de katholieke traditie. Er bestaat bijvoorbeeld een oud verhaal waarin de naam van Sint Brigid verbonden wordt aan het gebruik van kaarsen in een heilige, religieuze ruimte.

Volgens de legende zou de Maagd Maria er tegenop hebben gezien om met haar kind Jezus naar de drukke tempel in Jeruzalem te gaan. Daar moest ze haar rituele zuiveringsoffer brengen en volgens de Joodse traditie het kind opdragen. Spontaan verschijnt Sint Brigid ten tonele en bedenkt een plan waarmee zij de menigte in de tempel kan afleiden, zodat moeder en kind ongestoord hun religieuze plichten kunnen vervullen.

Als afleidingsmanoeuvre gaat Sint Brigid de tempel binnen met op haar hoofd een kroon van kaarsen. Niemand let nog op Maria die ongestoord haar gang kan gaan. Uit dankbaarheid voor de geboden hulp zorgt Maria er vervolgens voor dat het feest van Sint Brigid gevierd wordt op de dag voorafgaand aan Maria-Lichtmis.

Maria-Lichtmis wordt dus op 2 februari gevierd. Deze datum valt precies veertig dagen na Kerstmis, waarmee een afgesloten periode van geestelijke groei wordt gesymboliseerd. Op Maria-Lichtmis worden in de katholieke Kerk traditioneel kaarsen gewijd en wordt soms ook een speciale kaarsenprocessie gehouden voor aanvang van de eucharistieviering. Voilà, waar Imbolc al niet toe kan leiden.

Maar zo’n krans met kaarsjes is toch typisch Zweeds?

Kaarsen komen vaker voor in winterfeesten. Hoewel Zweden ook Maria-Lichtmis kent in de vorm van Kyndelsmässodagen, is er nog een ander Zweedse traditie waarbij kaarsen aan bod komen. Dat is het bekende Luciafeest, een winters lichtfeest dat op 13 december wordt gevierd op de naamdag van Sint Lucia.

Het Luciafeest is niet zo oud als Imbolc, want het ontstond pas in de Middeleeuwen. Het feest markeert het begin van de kerstperiode en heeft kenmerken van het nog oudere midwinterfeest. Meisjes gekleed in witte kleding dragen een kroon van kaarsjes op hun hoofd. Traditioneel wekken zij zo de familie in de vroege ochtenduren en zorgen daarbij voor een ontbijt met saffraanbroodjes. Speciale Lucialiedjes horen er ook bij.

Sint Luciafeest in Zweden
Sint Luciafeest in Zweden (foto: Wikimedia Commons / Claudia Gründer)

Kun je Imbolc vieren zonder hocuspocus?

Imbolc staat vooral symbool voor de start van de lente. Daarmee kan 1 februari een mooi moment zijn om te vieren dat het leven weer begint te stromen, dat de eerste sneeuwklokjes tevoorschijn komen, dat de aarde ontwaakt en dat er reden is om dankbaar te zijn voor de schoonheid van de natuur en haar seizoenen.

Wie dit graag in een kerkelijk (katholiek) verband doet, kan de feestdag van Sint Brigid vieren op 1 februari of het feest van Maria-Lichtmis op 2 februari. Vooral in Limburg wordt hier nog aandacht aan besteed. Creatievelingen kunnen bijvoorbeeld ook een strokruis van Sint Brigid vouwen.

Ga je liever poetsen, denk dan eens aan een grote schoonmaak om het stof van de wintermaanden achter je te laten. Ruim je laatste winterversieringen op en zet een pot met hyacinten, krokussen of blauwe druifjes op tafel.

Wie in de keuken aan de slag wil gaan, kan voor het hele gezin een pannetje slemp maken – oudhollandse gekruide warme melk. Het is niet moeilijk, en o zo lekker. Want laten we wel wezen: Imbolc betekent niet voor niets “in de buik”.

© Annemarie Latour

Advertisements

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s