Abdij Koningsoord: kloosterkerk die boekdelen spreekt

Soms kom je in ruimtes waarbij je aanvoelt dat deze niet toevallig zijn ontstaan. Zo’n ruimte is de kloosterkerk van de Abdij Onze-Lieve-Vrouw van Koningsoord. Gelegen temidden van de bossen en glooiende velden rondom Oosterbeek, vormt de abdij niet alleen een fraaie plek voor bezinning, maar ook een gebouw met een sterk ontworpen en smaakvol ingerichte liturgische ruimte.

Abdij Koningsoord
Abdij Koningsoord in Oosterbeek (foto: Annemarie Latour)

Zonder tierelantijntjes

Wie Abdij Koningsoord wil bezoeken, slaat vanuit het centrum van Oosterbeek direct na de spoorwegovergang linksaf een kleine landweg in. Ongeveer een halve kilometer verderop ligt de trappistinnenabdij – de enige van Nederland – uit het zicht en in de luwte van een fraai stuk bos.

Het moderne abdijgebouw uit 2009 past prima in het pittoreske landschap. Aan de buitenkant lijkt de abdij op een moderne hoeve: laag en strak opgetrokken uit baksteen. Geen enkel tierelantijntje doorbreekt de strenge lijnen. Alleen de kerkklokken, die in een betonnen ladderconstructie zijn geplaatst, steken een stuk boven de rode dakpannen uit.

Architect van het complex is Gert Grosfeld van het ontwerpbureau GSG Architecten. Grosfeld kreeg opdracht om een milieuvriendelijk klooster te ontwerpen, gebaseerd op de 14e-eeuwse abdij van Monte Oliveto Maggiore in het Italiaanse Siena. Hoewel de nieuwe trappistinnenabdij daar aan de buitenkant in de verste verte niet op lijkt, heeft het gebouw wel een oranjerode kleur baksteen die aan Italië doet denken.

Gekantelde binnenvorm

Grosfeld koos uiteindelijk voor de traditionele architectuur van een lage hoeve, bestaande uit een carré waarbinnen, opvallend genoeg, twee rechthoekige binnenhoven gekanteld ten opzichte van de buitenmuur liggen. De kloosterkerk ligt verzonken in een gedeelte van het hoofdgebouw en valt van buiten nauwelijks op.

Toch is juist de kloosterkerk de reden waarom de abdij de gekantelde binnenvorm heeft gekregen. De trappistinnen stonden erop dat de kloosterkerk qua ligging op het oosten gericht zou zijn waar de zon opgaat. De opgaande zon staat symbool voor het licht van de Verrezen Christus en die symboliek wilden de zusters graag behouden.

Deze wens paste in eerste instantie niet in Grosfelds ontwerp. Uiteindelijk bedacht hij een oplossing door de geplande buitenmuur te laten staan zoals eerder ontworpen, maar het ontwerp voor de binnenkant van de abdij dusdanig te draaien dat de ruimtes stroomlijnden met de oost-west as van de kerk. Het resultaat werd een klooster met twee rechthoekige binnentuinen die ervoor zorgen dat binnen in het pand nauwelijks merkbaar is hoe ongewoon de structuur eigenlijk is.

Ontwerp Abdij Koningsoord
Ontwerp van Abdij Koningsoord, met de kloosterkerk uitgelicht in het rood en de buitenmuur van de abdij in het groen (ontwerp: GSG Apeldoorn)

Symboliek in de kloosterkerk

Qua architectuur voegt de leefwereld van de trappistinnen zich dus naar de ligging van de kerk – wat een toegevoegde symbolische waarde heeft. Nog meer symboliek is te vinden in de kerk zelf. De indeling van de ruimte, de liturgische meubels en de kunstwerken zijn bedacht door Marcello Aitiani, een Italiaanse kunstenaar, muzikant en schrijver.

Wat direct opvalt is de eenvoud van de rechthoekige witte ruimte. Hier geen lange gangpaden met zuilen of gotische lijnen. De kerk beslaat één grote ruimte die voornamelijk bepaald wordt door de ongebruikelijke lichtinval, de golvende achterwand, en de opstelling van het altaar, de ambo en de koorstoelen.

De koorstoelen staan aan weerszijden van de kerk, gericht naar het midden van de ruimte waar het altaar staat. Ongebruikelijk is dat het altaar aan de westkant staat met zicht op het oosten, terwijl de ambo – zoals gebruikelijk – aan de oostkant staat met zicht op het westen. Deze opstelling wil benadrukken dat de eucharistie (klaargemaakt op het altaar) wordt ontvangen, terwijl het evangelie (voorgelezen vanaf de ambo) wordt gegeven.

Kloosterkerk van Abdij Koningsoord
Kloosterkerk van Abdij Koningsoord (foto: Annemarie Latour)

Sobere vervoering

Aitiani gebruikte sobere materialen waarmee hij vertrouwd was. Travertijn – een natuursteensoort uit Italië – lichtgekleurd hout, kleurrijk glas en kleine elementen van brons benadrukken eenvoudige vormen die, zoals de brochure over de kerk vermeldt: “zijn geïnspireerd door de ‘sobere vervoering’ waarover mystici uit de traditie van de cisterciënzers spreken”.

Interessant is ook de vloer. Grote donkere tegels maken onder het altaar plaats voor een lichtere travertijn in de vorm van een ei. Binnen deze eivorm ligt een cirkel en binnen de cirkel een vierkant waarop het altaar staat. “Het vierkant verwijst naar de aarde en de geschapen wereld, de cirkel naar de hemel en de wereld van de geest… De eivorm verwijst naar het leven,” zo meldt de brochure.

Vloer van de kloosterkerk
Vloer van de kloosterkerk (foto: Annemarie Latour)

Licht dat ons aanstoot

Het oog wordt verder getrokken naar de golvende achterwand van de kerk. De muur wordt uitsluitend versierd door een opvallend roosvenster en een kruis. Het kleine, ronde glas-in-loodraam springt er meteen uit. Gevuld met abstracte lijnen en gekleurde vlakken rondom een kleine kruisvorm, laat het kunstwerk de kleuren van de vroege dageraad zien.

Wie naar de details van het raam kijkt, ziet dat de grootste lichtstraal aan de voet van het kruis ontspringt en “tegen de rand van het raam aanstoot, dan weerkaatst tegen een volgende rand, om zo in een oneindige beweging verder te gaan.” Zo, bedacht Aitiani, moest de kosmos zijn, als een oneindig scheppingsproces.

Roosvenster in de kloosterkerk
Roosvenster in de kloosterkerk (foto: Annemarie Latour)

Minimale lijnen

Net zo fraai, maar van een heel andere orde, is het kruis dat naast het roosvenster hangt. Op het kruis staat de Verrezen Christus afgebeeld, een jong en baardloos profiel geschetst in minimale lijnen. Zijn voeten raken het blauw van de dageraard, terwijl Zijn hoofd wordt omringd door het stralende gele licht van de Verrijzenis.

De gedachte achter dit ontwerp was om Goede Vrijdag met Pasen te combineren. Vandaar dat de hand van Christus een rode nagelwond toont. De overige kleuren – geel, wit en blauw – hebben een diepere symbolische waarde: “De kleuren drukken het gevoel van bevrijding, vreugde en serene lichtheid uit, dat Aitiani als het meest authentieke kenmerk van het christendom beschouwt.”

Kruisbeeld in de kloosterkerk
Kruisbeeld in de kloosterkerk (foto: Annemarie Latour)

Wat voorbij is en komen gaat

Een ander fraai detail is de blik die Christus over Zijn schouder werpt. Daarmee lijkt Hij om te zien naar een kleine nis in de zijmuur, waarin het Mariabeeld staat dat de trappistinnen uit hun oude abdij in Berkel-Enschot hebben meegenomen. Zo komt er een bescheiden maar gekoesterde verbinding tot stand tussen het oude en het nieuwe, tussen dat wat voorbij is en dat wat komen gaat.

Wie de bijzondere sfeer in de kloosterkerk zelf wil ervaren, is van harte welkom bij het dagelijkse getijdengebed van de zusters. Zeven keer per dag komen zij hier bijeen om te bidden, zingen, vieren en zwijgen. Wie niet van stilte houdt, hoeft niet bang te zijn voor verveling. Wie in het moment blijft, zal merken dat niet alleen het leven van de zusters maar ook het ontwerp van de kloosterkerk boekdelen spreekt.

Trapistinnen van Abdij Koningsoord
Viering in de kloosterkerk (foto: Annemarie Latour)

© Annemarie Latour

Meer weten over de abdij? Neem dan een kijkje op de website om te zien welke mogelijkheden er zijn om de abdij te bezoeken of om er te verblijven. U kunt ook een bezoek brengen aan de abdijwinkel, Johannahoeve 79 in Arnhem (Oosterbeek).

Advertisements

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s