Wat je altijd al wilde weten over Halloween

Vanavond is het weer zover. Pompoenen, heksen en vampiers maken hun opwachting op het griezelfeest van het jaar: Halloween. Orthodoxe christenen zweren het af als een duivels feest van heidense oorsprong. Halloween-fans zien het als een vermakelijk seizoensfeest en de commercie speelt daar handig op in. De waarheid ligt, zoals altijd, ergens in het midden. Hier vind je het antwoord op vijf veelgestelde vragen over Halloween.

Een knipogende pompoen
Halloween pompoen (foto: helloerin.com)

1. Waar komt Halloween vandaan?

Halloween komt oorspronkelijk uit de Keltische regio’s, in het bijzonder uit Ierland. Het was een belangrijk Keltisch winterfeest dat op of rond 1 november werd gevierd als één van de vier grote seizoensfeesten die het Keltische jaar markeerden. Halloween heette destijds Samhain (uitgesproken als sauwun) en werd gevierd als afsluiting van het oogstseizoen en als begin van de winter.

Samhain was tegelijkertijd het Keltische nieuwjaarsfeest, want de Kelten rekenden van het donker naar het licht. Vanuit de donkerste periode van het jaar – vanuit de ‘oerketel’ of ‘baarmoeder’ – werd het nieuwe jaar geboren. Daarom begon het feest op de vooravond van 1 november: de avond die we nu kennen als Halloween.

De vooravond van Samhain was echter niet zomaar een avond. De Kelten geloofden dat juist op die ene avond de sluier tussen de wereld van de levenden en de doden werd opgelicht. Zo konden de voorouders vanuit de onderwereld op bezoek gaan bij hun levende familieleden. Dit bracht als risico met zich mee dat ook andere, minder welkome wezens en dolende geesten konden ‘oversteken’ naar de andere kant.

Om deze dolende geesten te vriend te houden, werd er buiten voedsel klaargezet en bleef iedereen verder zoveel mogelijk binnen. Bepaalde plaatsen werden vermeden, zoals plekken waar de doden lagen begraven of oude Keltische ringforten waar geesten en elfen huisden. Wie zich toch in de buurt van zo’n plek waagde, liep het risico door de elfen te worden meegelokt naar de onderwereld. En het was maar de vraag of je daar weer levend uit kwam.

Geen wonder dat er allerlei manieren werden bedacht om geesten en elfen te slim af te zijn. Op heuveltoppen en marktpleinen werden grote rituele vuren ontstoken om het duister te verdrijven en om bij de Keltische goden in de gunst te komen. In latere eeuwen werden er afschrikwekkende kleding en maskers ingezet om boze geesten een koekje van eigen deeg te geven.

Verkleed op Halloween
Verkleed op pad tijdens Halloween (foto: Tourism Ireland)

2. Hoe zit het dan met de naam Halloween?

Met de komst van het christendom in Ierland, kwamen er kerkelijke feestdagen op de kalender bij. Eén van deze feestdagen was Allerheiligen dat in de middeleeuwen door de paus werd ingesteld op 1 november. Omdat de Ieren op die dag echter Samhain vierden, verschoof de Ierse Kerk het feest van Allerheiligen lange tijd naar de datum van 20 april.

Het feest van Allerheiligen (1 november) wordt één dag later gevolgd door Allerzielen (2 november). Deze feesten worden nog altijd op deze data gevierd door de Rooms-katholieke Kerk en de Anglicaanse Kerk.

Op Allerheiligen worden, zoals de naam al aangeeft, ‘heiligen’ herdacht. Dat zijn dat niet alleen gelovigen die officieel zijn heiligverklaard, maar iedereen die bij God in de hemel is. In het Engels wordt Allerheiligen All Hallows’ Day genoemd en de vooravond All Hallows’ Evening. Dit werd ingekort tot All Hallows’ Eve, wat later is verbasterd tot Halloween.

Eén dag later wordt Allerzielen gevierd. Op deze dag worden de overledenen herdacht die nog niet zeker zijn van hun plek in de hemel. Dit zijn bijvoorbeeld de zielen in het vagevuur, een tussenstation op weg naar de hemel waar de ziel gelouterd wordt. Tegenwoordig worden op deze dag vooral dierbare overledenen herdacht, waarbij er kaarsen en bloemen bij het graf worden gezet.

Allerheiligen
Allerheiligen op een Pools kerkhof (foto: Fotocommunity/Gabriel W.)

3. Wat betekenen die pompoenen?

Naast het ontsteken van grote vuren – wat overigens nog steeds wordt gedaan op sommige plaatsen in (Noord-) Ierland – werden er in Ierland rapen en knollen uitgehold om een kaarsje in te zetten. De knollen, waarin een afschrikwekkend gezicht werd gekerfd, werden bij het huis of in de heg geplaatst om boze geesten af te schrikken.

In diezelfde eeuw immigreerden er veel Ieren en Schotten naar Amerika. De immigranten namen hun oude tradities met zich mee, waaronder het feest van Halloween. In Amerika ontdekte men al snel dat pompoenen – een gewas uit Midden- en Zuid-Amerika – gemakkelijker waren uit te hollen dan rapen en knollen. Vandaar de opkomst van de pompoen.

De griezelige pompoen wordt ook wel een Jack O’Lantern genoemd. Dit heeft niets met Samhain of Halloween te maken, maar alles met een oude Ierse legende waarin Stingy Jack (‘gierige Jaap’) de hoofdrol speelt. Jack is een dronkaard en zó verdorven dat de duivel zijn ziel in hoogsteigen persoon komt opeisen. Maar Jack is gewiekst en geeft de duivel met een slimme truc het nakijken.

Jaren later sterft Jack. Hij staat aan de hemelpoort, maar door zijn verdorven leven mag hij niet naar binnen. Ook in de hel is hij niet welkom. De duivel wil absoluut geen plek vrijmaken voor een ziel die hem al eens eerder te slim af is geweest.

Uiteindelijk vraagt Jack aan de duivel om hem een kooltje te geven waaraan hij zijn handen kan warmen en waarmee hij zijn donkere pad kan verlichten. Snel werpt de duivel hem een eeuwig brandend kooltje uit de hel toe. Jack plaatst het gloeiende kooltje in een uitgeholde raap en dwaalt sindsdien tot in de eeuwigheid met zijn lantaarn door de onderwereld.

Jack O'Lantern
Gierige Jaap met zijn eeuwig brandende lantaarn (illustratie: CricketBow Design)

4. Hoezo ‘trick or treat’?

In het oude Ierland werden op de vooravond van Samhain kleine offergaven klaargezet om de dode familieleden te ‘verwelkomen’ en om eventuele andersoortige geesten en wezens te vriend te houden. Vooral het (bij)geloof in elfen was groot en als er die avond geen offer klaarstond, was de kans groot dat de elfen je later te grazen namen of dat je werd getroffen door het ongeluk.

In de middeleeuwen ontstond vanuit het kerkelijke feest de traditie van souling. Arme mensen trokken langs de deuren om psalmen te zingen en te bidden voor de overledenen. In ruil hiervoor ontvingen ze een brood of kleine ronde koek – een soul cake. Iedere uitgedeelde koek leverde op die manier een ziel op die werd verlost uit het vagevuur, zo was de gedachte.

Tegenwoordig gaan kinderen verkleed langs de deur om aan te bellen en trick or treat te roepen. Je hebt de keuze om iets lekkers te geven (een treat) of om helemaal niets te geven en het risico te lopen dat er een grap met je wordt uitgehaald (een trick).

Soul cake
De ‘soul cake’ die tijdens Halloween werd uitgedeeld aan de armen (foto: Oakden.co.uk)

5. Zijn heksen ook welkom bij Halloween?

De Kelten kenden een oergodin die de Cailleach (uitgesproken als kal-jach) werd genoemd. De Caillach werd traditioneel tijdens Samhain geboren om over de winter te heersen. Het opvallende was dat ze als oude vrouw werd geboren om na verloop van tijd als jonge blom in de lente te sterven.

De Caillach werd later steeds vaker afgebeeld als een lelijke oude heks of toverkol die in een kosmische ketel roerde en op haar schouder een zwarte kraai had zitten. Het is daarom niet helemaal vreemd dat heksen aan het thema van Halloween zijn toegevoegd.

Ook zombies zijn een logisch resultaat (de doden die een kijkje komen nemen in de wereld van de levenden). Alleen vampiers blijven een vreemde eend in de bijt. Hoewel de Kelten strijdlustige en koelbloedige kannibalen waren, was bloed zuigen toch eerder een fantasievolle tak van sport in de Slavische landen.

Ieder z’n meug, zullen we maar denken, zolang je maar weet wat je vanavond precies viert. En dat is een oeroud Keltisch winterfeest, met al haar griezelige en minder griezelige ‘eigen’ aardigheden. Wie alvast in de stemming wil komen, luistert naar het mysterieuze lied dat Loreena McKennitt over de vooravond van Allerheiligen zingt.

© Annemarie Latour

Advertisements

4 thoughts on “Wat je altijd al wilde weten over Halloween”

  1. Een erg duidelijk verhaal over de ‘in and outs’ van Halloween ! Er staat echter één (onbenullig) foutje in: het was paus Gregorius IV (en niet de Derde), paus van 827-844, die in 837 de datum voor Allerheiligen vaststelde op 1 november, volgens de regel van Benedictus de begindag van de winterperiode, De gedenkdag van Allerzielen werd geplaatst op 2 november. Dat de Ierse kerk Allerheiligen i.v.m. Samhain voorlopig op 20 april zette, was mij tot op heden onbekend !

    Like

    1. Dank Hans! Paus Gregorius III stond aan de wieg van de feestdag, toen hij in de Sint-Pieterskerk in Rome ruimte maken voor het vereren van relieken van de ‘apostelen, heiligen en martelaren’. Zover ik heb begrepen (maar ik kan er naast zitten), werd de datum toen al verschoven van 13 mei naar 1 november. Dit werd later officieel bekrachtigd door paus Gregorius IV. Ik zal de tekst wat algemener maken, zodat er geen verwarring ontstaat!

      Like

  2. Beste Annemarie,

    Wat heerlijk zo’n duidelijke uitleg over Halloween. Ik was zelf ook al aan het zoeken geweest op internet maar zoveel gevonden, je hebt een fijn geordend en op een leuke manier opgeschreven. Met ook dingen erin die ik niet had gevonde. Dank je wel.

    Hartelijke groet,

    Marja de Greeuw

    (we hebben elkaar ‘ontmoet’ tijdens de workshop mediawijsheid op de KISI-medewerkers dag dit voor jaar)

    Liked by 1 person

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s