Bilts hoogkruis: Ierse roots of Biltse folklore?

Wie aan een Iers hoogkruis denkt, ziet waarschijnlijk mistige Ierse valleien en oude Keltische kloosters met vroom prevelende monniken voor zich. Waar anders zou je zo’n kruis vinden? Toch hoef je niet in het vliegtuig naar Ierland te stappen om een Iers hoogkruis te zien. Sinds 2013 staat er ook eentje in De Bilt. De vraag is alleen of de vermeende band met Ierland op deze plek terecht is.

Bilts hoogkruis in 2016 (foto: biltshoogkruis.nl)
Bilts hoogkruis in 2016 (foto: biltshoogkruis.nl)

Bilts hoogkruis

Je moet er maar op komen. De gemeente waarin je woont bestaat 900 jaar en als gezamenlijke kerken wil je graag een monument aanbieden om dit heuglijke feit te vieren. Wat doe je dan? Je struint door de archieven, ontdekt een oud document waarin De Bilt in één adem met Ierland wordt genoemd en laat vervolgens een groot Keltisch hoogkruis beeldhouwen. Voilá de voorgeschiedenis van het Bilts hoogkruis in een notendop.

Toch doet een Iers hoogkruis op Nederlandse bodem je achter de oren krabben. Waar komt deze vermeende Ierse connectie vandaan? En is deze historische band belangrijk genoeg om Ierland voorgoed met De Bilt te verbinden via een hoogkruis?

De Stichting Bilts Hoogkruis heeft er in ieder geval geen enkele twijfel over: De Bilt heeft Ierse roots. Op de website over het hoogkruis zet de Stichting een verhaallijn neer die niet zou misstaan in een spannende jongensroman. Lang geleden, zo luidt het verhaal, was de regio ten oosten van Utrecht slechts een zompig veenmoeras. Je zou er nog geen hut willen neerzetten, maar dat weerhield twee vaderlandse ridders er niet van om hier een klooster te bouwen in het jaar 1113.

Directe aanleiding voor de bouw was een pelgrimage die één van de ridders – ridder Theoderik of kortweg ridder Dirk – zou hebben gemaakt naar een Ierse louteringsgrot die het ‘Vagevuur van Sint Patrick’ werd genoemd. Niemand weet wat de ridder op zijn geweten hadden, maar blijkbaar was het ernstig genoeg om op bedevaart te gaan naar Ierland.

De pelgrimage maakt grote indruk. Na terugkomst in Nederland, besluit ridder Theoderik een klooster te stichten, van zijn vrouw te scheiden en monnik te worden. Zo ontstaat de Sint-Laurensabdij in Oostbroek, gemeente De Bilt. Van deze abdij, dat mogelijk een dubbelklooster voor mannen en vrouwen was, is vandaag de dag bijna niets meer terug te vinden.

Patricks louteringsgrot

Het lijkt een aannemelijk verhaal. Er zijn historische bronnen waaruit blijkt dat de abdij waarover in het verhaal wordt gesproken echt heeft bestaan, net zoals ‘Dirk de kluizenaar’ die het klooster stichtte. Ook de Ierse louteringsgrot is een feit. De grot lag op een klein eilandje in het meer Lough Derg in het noordwesten van Ierland. Dit eilandje trok al vanaf de vijfde eeuw heremieten die er een afgezonderd leven leidden.

Later zou het eiland bekendheid krijgen als de plek waar de louteringsgrot van Ierlands grote missionaris Sint Patrick te vinden was. Volgens een oude legende zou Sint Patrick in de grot visioenen zou hebben gekregen van de gruwelijke kwellingen van de hel. Gelouterd kwam hij vervolgens weer naar buiten.

De grot werd een bekende plaats van boetedoening. Wie zijn zonden wilde uitboeten, moest eerst vijftien dagen vasten en bidden vóórdat de overtocht naar het eiland mocht worden gemaakt. Wie het eiland vervolgens op mocht, moest zijn zonden opbiechten, om vergeving vragen en ter communie gaan. Daarna werd de boeteling 24 uur opgesloten in de donkere louteringsgrot. Wie dat overleefde, moest daarna nog eens vijftien dagen vasten en bidden, en kon dan pas aan de tocht naar huis beginnen.

Vagevuur van Sint Patrick
Een pelgrim betreedt de grot van het Vagevuur van Sint Patrick (afbeelding: 14e eeuw, Bibliothèque Nationale in Parijs)

Ierse connectie?

Mits het verhaal van ridder Theoderik historisch waar is, lijkt het idee om zijn pelgrimage te vertalen naar een Iers hoogkruis zo gek nog niet. Ridder Theoderik moet tijdens zijn Ierse bedevaart menig hoogkruis zijn tegengekomen, want deze markeerden het terrein van de kloostergemeenschappen waar hij moet hebben overnacht.

Twee andere verwijzingen naar de vermeende Ierse connectie zijn echter minder waarschijnlijk. Eén van argumenten die de Stichting  aanvoert, is bijvoorbeeld dat de naam van Willibrord werd hooggehouden in de abdij die ridder Theoderik stichtte. Onze vaderlandse apostel had zijn kloosteropleiding in Ierland ontvangen, dus ridder Theoderik moet na zijn Ierse pelgrimage een bijzondere verering hebben gehad voor Willibrord – wat een indirect bewijs zou zijn voor Theoderiks pelgrimage naar Ierland.

Een ander twijfelachtig argument dat de Stichting aanvoert, heeft te maken met de kerk van Westbroek in de gemeente De Bilt. Deze kerk heeft oude muurschilderingen uit 1510 waarop zes heiligen staan. Drie daarvan – Sint Brigida, Sint Werenfried en Sint Engelmundus – zouden ‘iets’ met Ierland hebben. Dat is zeker waar voor Brigida, maar veel minder duidelijk voor Werenfried en Engelmundus. Ook dit drietal zou ‘bewijzen’ dat De Bilt van oudsher een speciale band had met Ierland.

Historisch onderzoek

De Ierse connectie met De Bilt roept dus vraagtekens op. Dat was ook het geval bij Martin de Bruijn, een historicus die de bronnen van de Biltse connectie met Ierland verder heeft onderzocht. Daarbij richtte hij zich vooral op de zestiende-eeuwse tekst waarop de connectie tussen De Bilt en Ierland is gebaseerd:

“Bisschop Godebald, Fries van geboorte, bouwde een klooster van de orde van de heilige Benedictus in Oostbroek buiten de muren van de stad Utrecht met de hulp van een ridder, die in het Vagevuur van de heilige Patricius is geweest. En nadat hij van zijn vrouw met haar toestemming was gescheiden, heeft hij aldaar het kloosterhabijt met dezelfde bisschop aangenomen, waarin zij beiden zijn gestorven en begraven.”

Volgens De Bruijn is dit verhaal – waarin de naam van ridder Theoderik überhaupt niet voorkomt – een samenraapsel van bronnen die de zestiende-eeuwse schrijver elders heeft gevonden. Zo was de monnik-schrijver bekend met een verhaal van een medebroeder die naar het Vagevuur van Sint Patrick was gereisd en ontgoocheld was teruggekomen.

Daarnaast was hij zeer waarschijnlijk ook bekend met het destijds al bestaande verhaal van ridder Jan van Brederode. Ridder Jan maakte een pelgrimstocht naar het Vagevuur van Sint Patrick, bouwde na terugkomst in Nederland een kapel, vroeg een scheiding aan van zijn vrouw en trok zich als monnik terug in een klooster. Klinkt bekend, nietwaar?

Detail van het Bilts hoogkruis: Ridder Theoderik en zijn metgezel op weg naar Ierland (foto: Biltshoogkruis.nl)
Detail van het Bilts hoogkruis: Ridder Theoderik en zijn metgezel op weg naar Ierland (foto: Biltshoogkruis.nl)

Stijl van het Biltse hoogkruis

Ondanks de wankele basis waarop de Ierse connectie met De Bilt rust, is het Bilts hoogkruis op zichzelf een bijzonder kunstwerk. Het vier meter hoge kruis is gemaakt door de jonge beeldhouwer Jelle Steendam. Op het kruis staan niet alleen Bijbelse taferelen, maar ook historische verwijzingen, dierfiguren en Keltische vlechtpatronen en motieven.

Wat verder opvalt is de figuratieve stijl van het kruis. Deze stijl sluit naadloos aan op die van de oude Ierse hoogkruisen uit de negende en tiende eeuw. Wie deze kruisen heeft gezien, weet dat de afgebeelde figuren een merkwaardig groot hoofd hebben met puntige kin en starende ogen. Deze stijl heeft Jelle Steendam geloofwaardig weten te vertalen naar het Biltse kunstwerk.

Het hoogkruis zou dus zó in Ierland hebben kunnen staan, ware het niet enkele figuren duidelijk naar de (kerk)geschiedenis van Nederland verwijzen. Sint Maarten, bijvoorbeeld, die op het centrale westelijke paneel staat, is de schutspatroon van de stad Utrecht. Ook Willibrord heeft een eigen paneel gekregen, net zoals de twee vaderlandse ridders die op weg zijn naar Ierland.

Het resultaat is een fraai Iers hoogkruis dat – al dan niet terecht – in De Bilt staat. Of het nu een monument is dat de Biltse historie waarheidsgetrouw in beeld brengt of juist laat zien waartoe vrome folklore en wishful thinking in staat zijn, laten we in het midden. Ik heb zo’n vermoeden dat ridder Theoderik in ieder geval grinnikend vanuit het hiernamaals toekijkt.

© Annemarie Latour

N.B. Op de website van het Bilts hoogkruis staat uitgelegd wat de verschillende panelen op het hoogkruis betekenen. Ieder paneel is aanklikbaar, met een duidelijke foto en uitleg. Wie het kunstwerk met eigen ogen wil zien, kan terecht in het Van Boetzelaerpark in De Bilt, ingang Kerklaan.

Advertisements

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s