San Borondón of het fantoomeiland van Sint Brandaan

Vlakbij Madeira en de Canarische Eilanden ligt het mysterieuze eiland San Borondón. Af en toe verschijnt het spontaan vanuit de nevels van de Atlantische Oceaan om vervolgens weer spookachtig te verdwijnen. Bestaat het eiland echt of gaat het om een vreemde luchtspiegeling? Niemand kan het met zekerheid zeggen.

Kaart uit 1707 met de Canarische Eilanden en San Borondón
Kaart uit 1707 met rechts de Canarische Eilanden en links het eiland van San Borondón

Onbereikbaar eiland

Er zijn honderden getuigenissen over San Borondón, het eiland dat de naam draagt van Ierlands zeevarende monnik Sint Brandaan. Al sinds de tijd dat ontdekkingsreizigers de wereldzeeën bevaren, bestaan er verhalen over een onbereikbaar paradijselijk eiland. De Griekse astronoom en geograaf Ptolemaeus beschreef het ooit als ‘Aprositus Nesos’, een eiland ‘dat niet bereikt kan worden, noch zichtbaar is’.

Ook de Kelten van Ierland kenden in hun mythologie een dergelijk fantoomeiland met de naam ‘Hy-Brasil’ – wat overigens niets te maken heeft met Brazilië. Dit eiland van de goden zou ergens ten westen van Ierland liggen, verborgen in de mist. Slechts één keer in de zeven jaar werd het eiland zichtbaar, maar op onverklaarbare wijze bleef het meestal een eind buiten het bereik van wie er naartoe wilden varen om aan land te gaan.

Sint Brandaan

De Ierse monnik Brandaan, een invloedrijke abt die in de zesde eeuw per boot missiereizen maakt, hoort ook van het mystieke eiland. Tijdens zijn legendarische zevenjarige reis, beschreven in het Middeleeuwse epos Navigatio Sancti Brendan Abbatis, stuit hij op een vruchtbaar eiland dat bergachtig en bebost is, waar de zon nooit ondergaat, en waar de flora en fauna prachtig zijn.

Het beeld van Brandaans eiland laat de Middeleeuwse mens niet meer los. Zo is het bijvoorbeeld terug te vinden in De Imagine Mundi Libri Tres, een encyclopedie uit 1125. In het boek staat: “Er ligt ook een eiland in de Oceaan dat ‘Verloren’ (‘Perdita’) wordt genoemd; in charme en allerlei soorten vruchtbaarheid overtreft het alle andere landen, maar voor de mens is het onbekend. Af en toe kan het bij toeval gevonden worden; maar wie ernaar op zoek gaat, kan het niet vinden, en daarom heet het ‘Verloren’. Men zegt dat dit het eiland is waar Brandaan naartoe kwam.”

Beeld van Sint Brandaan
Sint Brandaan (foto: Annemarie Latour)

Op de kaart

De onbekende locatie van het eiland zorgt al snel voor een geheimzinnige aura rondom het verhaal. Waar ligt het eiland en valt er misschien iets te halen? Geen wonder dat cartografen het oude epos nog eens goed nalezen en een poging doen om de meest waarschijnlijke route van Brandaans zeereis reconstrueren.

Sommige cartografen beweren dat de route noordwaarts liep, vanuit Ierland via de Schotse Hebriden naar de Faroer Eilanden en IJsland, en misschien zelfs naar Groenland en Amerika. Anderen menen dat de route zuidwaarts liep, richting de kust van Noord-Afrika, want Brandaans zeereis beschrijft enkele eilanden met een idyllisch klimaat en onbekende vruchtbomen.

Het geheimzinnige eiland houdt de gemoederen bezig en wordt dan ook aangeduid op de geografische wereldkaart van Ebstorf uit 1234. Ondanks het feit dat niemand er ooit voet aan het land heeft gezet, wordt het eiland ingetekend naast de westkust van Afrika, waar nu Madeira en de Canarische Eilanden liggen.

De oude wereldkaart van Hereford (1275) doet hetzelfde en de gedachte groeit dat Brandaans eiland in die hoek van de Atlantische Oceaan moet worden gezocht. Zelfs Christoffel Columbus is overtuigd van het bestaan van Brandaans eiland, en maakt er melding van in zijn reisverslagen.

Verslagen van ooggetuigen

Bovendien zijn er ooggetuigen die bij hoog en laag beweren dat zij het magische eiland met eigen ogen hebben aanschouwd. Een zeekapitein die er in de vijftiende eeuw melding van maakt, wordt door de Portugese prins Hendrik de Zeevaarder naar het eiland teruggestuurd om de boel te verkennen. Nadat hij is uitgevaren, wordt er nooit meer iets van hem vernomen.

Een Franse avonturier verklaart een eeuw later dat hij na een zware storm zijn boot moest repareren en toen voet op het eiland heeft gezet. Toen de sfeer op het eiland ’s avonds veranderde, is hij snel weer vertrokken. Binnen één dag zeilde hij vervolgens naar La Palma – een van de meest westelijke Canarische Eilanden.

Ook de Nederlandse ontdekkingsreiziger Jan Huygen van Linschoten doet in de zestiende eeuw verslag van Brandaans eiland en plaatst het honderd mijl ten westen van de Canarische Eilanden. Weer een ander, de gouverneur van het Canarische eiland El Hierro, verzamelt maar liefst honderd getuigen om een zelfde soort verhaal te onderschrijven.

Uit de ooggetuigenverslagen wordt duidelijk dat het om een eiland gaat dat ongeveer 220 km ten westzuidwesten van La Palma ligt. San Borondón zou twee bergtoppen hebben waar een vruchtbare kloof of vallei tussen ligt waardoor een rivier stroomt. Het strand bestaat uit zwart vulkanisch zand, en de flora en fauna zouden weelderig zijn.

Kaart van San Borondón, getekend door Leonardo Torriani in 1592
Kaart van San Borondón uit het jaar 1592

Op expeditie

Al snel organiseren de Spanjaarden en Portugezen expedities om het eiland te ontdekken. Daarnaast worden er politieke afspraken gemaakt om te bepalen wie de soevereine heerser is over de Canarische Archipel, inclusief San Borondón.

Ondanks het toenemende aantal getuigenissen, blijft het fantoomeiland ongrijpbaar. Het is zelfs zo ongrijpbaar dat in 1723 een priester een exorcisme uitspreekt tijdens één van de zeldzame verschijningen. Wat zich niet laat ontdekken, moet des duivels zijn, zo denken de vrome eilandbewoners van de Canarische Archipel.

Fantoomeiland gefotografeerd

Op den duur raakt de legende langzaam in de vergetelheid. Maar dat verandert wanneer de Madrileense krant ABC in 1958 een foto van Brandaans eiland publiceert. De foto, waarop het silhouet van een onbekend, hoog en donker eiland te zien is, is een jaar eerder gemaakt door Manuel Rodríguez Quintero, een inwoner van La Palma die de verschijning plotseling zag opdoemen.

In 2003 gebeurt hetzelfde, wanneer Jaime Rubio Rosales, een hoogleraar en schrijver, het spookeiland op video vastlegt vanaf Gran Canaria. Opvallend is dat hij het eiland op een heel andere plaats ziet liggen dan de meeste andere ooggetuigen.

San Borodón, gefotografeerd vanaf La Palma in 1957
San Borondón, gefotografeerd vanaf La Palma in 1957
San Borodón op video vanaf Gran Canaria vastgelegd in 2003
San Borondón op video vastgelegd vanaf Gran Canaria in 2003

Fata morgana

Het ligt voor de hand om San Borondón te verklaren als een luchtspiegeling of fata morgana. Door grote temperatuurverschillen tussen de luchtlagen kan het scheidingsvlak tussen deze lagen zich als een spiegel of lens gedragen. Zo worden landschappen van elders zichtbaar die er op die plek helemaal niet zijn.

Toch moet daarbij gezegd worden, dat de verschijningen van San Borondón zich hebben voorgedaan in zeer uiteenlopende klimatologische omstandigheden. En dat maakt deze theorie meteen een stuk minder aannemelijk.

De botanist Edward Harvey

En wat te denken van de foto’s en tekeningen die gemaakt zijn door de Schotse botanist en mineraloog Edward Harvey (1840-1903)? Als lid van de Engelse Royal Society, hoort hij bij een bezoek aan de Canarische Eilanden over de legende van San Borondón en besluit hij om persoonlijk een expeditie te organiseren.

Hij vaart uit met goed weer, maar op 14 januari 1865 komt zijn klipper in een zware storm terecht. Noodgedwongen moet het schip voor anker gaan op een onbekende plaats. “We zijn op een onbekend, onbewoond eiland in het midden van de Oceaan. Ik denk dat het San Borondón is”, schrijft hij in zijn vermeende dagboek.

Harvey maakt ter plekke foto’s en tekeningen van de flora en fauna die hij op het eiland aantreft. Er zijn bergen, baaien en watervallen op te zien, tropische bossen en verschillende onbekende planten en vruchten. Ook maakt hij melding van nieuwe plant- en diersoorten: “Enkele matrozen is het gelukt om een reptiel met de hand te vangen. Het is een geheel onbekende soort.”

Model van de door Harvey ontdekte reptielensoort
Model van de door Harvey ontdekte reptielensoort

Jurrassic Park of flauwekul

Na vijf dagen is de klipper weer gerepareerd en verlaat Harvey het eiland. Hij werkt als een bezetene aan zijn grote ontdekking, maar bij terugkomst in Londen maakt zijn ‘Jurrassic Park’ geen indruk op de Royal Society. Gekweld door zware malariakoortsen, moet hij lijdzaam toezien hoe zijn ontdekking als flauwekul wordt afgedaan.

Pas in 1999 komt Edward Harvey weer in de belangstelling. In dat jaar werken twee kunstenaars, Tarek Ode en David Olivera, in samenwerking met historici en biologen aan een expositie over Harveys expeditie. Maar wat in Harveys verhaal feit of fictie is, laten de kunstenaars bewust in het midden. Sommigen vragen zich daarom af of de man überhaupt heeft bestaan.

Edward Harvey en een van zijn tekeningen van een onbekende soort fruitboom
Edward Harvey en een van zijn tekeningen van een onbekende soort fruitboom

Andere verklaringen

Echt of niet echt, San Borondón is in ieder geval niet terug te vinden op moderne satellietfoto’s. Andere verklaringen die zijn geopperd, variëren van lage wolkenformaties en vulkanische activiteit, tot een basis voor buitenaardse UFO’s, een gat in de ‘matrix’ die toegang geeft tot een parallelle dimensie, en het verloren gewaande Atlantis.

San Borondón blijft nog altijd een raadsel. Het eiland verschijnt en verdwijnt naar eigen believen. Soms spoelen er op Madeira en de Canarische Eilanden takken en vruchten aan die niemand kan thuisbrengen. Komen ze van het eiland van Sint Brandaan? Wie zal het zeggen. Het eiland kan tenslotte alleen worden gevonden door hen die er niet naar op zoek zijn.

© Annemarie Latour

Advertisements

2 thoughts on “San Borondón of het fantoomeiland van Sint Brandaan”

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s