De Ierse klaagzang van de drie Maria’s

Als Jezus in Ierland was gekruisigd, hadden de drie Maria’s luidkeels geweeklaagd. Toch is deze oude rouwtraditie op het groene eiland bijna helemaal verdwenen. De Kerk kon dit gebruik niet waarderen en stelde een verbod in. Maar daar pasten de Ieren handig een mouw aan. De traditionele klaagzang kreeg een christelijk tintje en leeft nu voort als unieke, muzikale kunstvorm.

De drie Maria's aan de voet van het kruis (Italië, 14e eeuw)
De drie Maria’s aan de voet van het kruis (Italië, 14e eeuw)

Muzikaal jammeren

Weeklagen komt voor in allerlei soorten culturen op onze aardbol. Het muzikaal bejammeren van de doden is een oeroud gebruik. Ook Ierland kende hierin een eigen traditie die duidelijk wordt in de ‘Klaagzang van de Drie Maria’s’. Hierin zingen de drie vrouwen die onderaan het kruis van Christus stonden, (Maria Magdalena, Maria Kleopas, en Maria de moeder van Jezus) over hun smarten.

Hun pijn scheelt waarschijnlijk niet veel van de miserie die de Keltische godin Brigid voelde toen haar zoon omkwam in de strijd. Volgens een oud mythologisch verhaal jammert zij het uit, waarmee het gebruik van keening of caoineadh in prechristelijke tijden wordt geboren. Dit oude verhaal zou ook het hardnekkige Ierse geloof in de banshee verklaren – een mysterieuze vrouw met lange haren die jammerend de naderende dood van een familielid aankondigt. Er zijn mensen op het Ierse platteland die er nog heilig in geloven.

Professionele klaagvrouw

Nu was het zo dat niet iedereen zomaar mocht weeklagen. Dit moest worden gedaan door een professionele bean chaointe, een klaagvrouw, die hiervoor betaald werd. De klaagvrouw bemiddelde vervolgens in het schemergebied tussen de levenden en de doden. Niet alleen moest ze met haar droefgeestige zang de familie door het rouwproces leiden, maar ook de ziel van de overledene veilig naar ‘de overkant’ laveren.

Haar klaagzang bestond uit vaste melodieën, motieven en thema’s. Zo werd de familielijn van de dode genoemd, de overledene werd postuum geprezen, en er werd luidkeels meegeleefd met het lot van de nabestaanden. Ook dramatische bewegingen hoorden daarbij, zoals heen-en-weer wiegen, knielen, en het slaan op de borst. Dit alles maakte dan weer onderdeel uit van de traditionele Ierse ‘wake’ waarbij de dode door vrienden en familie werd herdacht.

Oude prent van een Ierse wake met links de weeklagende vrouwen
Oude prent van een Ierse wake met links de weeklagende vrouwen

Kerkelijk bezwaar

Vanaf de Middeleeuwen begon de Kerk bezwaar aan te tekenen tegen het weeklagen. Het idee dat de ziel door geweeklaag ‘de goede kant’ op kon worden gestuurd – notabene door een vrouw in plaats van een priester – werd niet gewaardeerd. Net zo aanstootgevend vond de Kerk het feit dat de redding door Christus geen deel uitmaakte van het ritueel. Voor de Ieren zelf maakte het trouwens niet veel uit. De rozenkrans werd net zo gemakkelijk bij de dode gebeden als de bean chaointe haar klaagzang deed.

Langzamerhand werd het de Ieren steeds moeilijker gemaakt om dit gebruik in stand te houden. Om het ‘bijgeloof’ de kop in te drukken, werden de kerkelijke regels aangescherpt. Het lichaam van de dode mocht niet langer dan één nacht thuisblijven en moest daarna naar de kerk worden gebracht. Zo werd het steeds moeilijker om binnen de overgebleven tijd het weeklagen voor elkaar te krijgen.

Stille dood

De genadeklap voor het weeklagen kwam met de grote Ierse Hongersnood halverwege de negentiende eeuw. De bevolking werd gedecimeerd, terwijl gelijktijdig de Ierse taal werd onderdrukt. Veel oeroude volksgebruiken stierven zo een stille dood. Dat leek ook het lot van de Ierse klaagzang, totdat de vrouwen het heft in eigen handen namen.

Eigenhandig veranderden zij de caoineadh in een fictieve christelijke klaagzang door Maria, de moeder van Jezus. Daar kon de Kerk geen bezwaar tegen maken, want als er iemand recht had op een bedroefd passielied, was het wel de moeder van de gekruisigde Heer. Zo stelden de Ierse vrouwen hun oude traditie veilig en vormt de ‘Caoineadh na dTrí Muire’ – de Klaagzang van de Drie Maria’s – een bijzondere mix van pagane en christelijke spiritualiteit.

Oude pentekening van een Ierse klaagvrouw
Oude pentekening van een Ierse klaagvrouw

Huidige vormen

Tegenwoordig wordt de caoineadh niet langer gezongen als rituele zang voor de doden, maar meer als muzikale kunstvorm. Het lied ‘Cantus’ van Celtic Voices is daarvan een geromantiseerd voorbeeld. Ook worden er klaagzangen gezongen door mannen, wat misschien wel de grootste verandering is binnen deze vrouwentraditie. Interessant is daarnaast het idee dat de Ierse popzangeres Sinead O’Connor aspecten van de klaagzang in haar muziek heeft verwerkt.

Maar het mooiste is toch de versie van de groep Céli Dé Collective die de Goede Vrijdag hymne met weinig poespas uitvoert. Het is een indrukwekkend stukje Ierse spiritualiteit, waarbij Maria aan Petrus vraagt waar haar zoon is. Petrus kan alleen maar bedroefd ‘ach en wee’ antwoorden, omdat hij Christus driemaal verloochend heeft.  Wanneer Maria haar verminkte zoon vervolgens niet herkend, zijn er twee anderen nodig om haar haar kind aan te wijzen.

Vertaling fragment:

Is dat de Zoon die door Maria’s borst werd gevoed?
Ach en wee voor mij!
Of is dat de zoon die ik drie trimesters droeg?
Ach en wee voor mij!

Of is dat de zoon die in de stal werd geboren?
Ach en wee voor mij!
Mijn zoon, mijn geliefde, je neus en mond zijn bebloed.
Ach en wee voor mij!

Botte spijkers werden door zijn voeten en handen geslagen.
Ach en wee voor mij!
De speer werd door zijn prachtige borst gestoken.
Ach en wee voor mij!


© Annemarie Latour

Advertisements

3 thoughts on “De Ierse klaagzang van de drie Maria’s”

  1. Een bijzonder interessant artikel, maar het is dan ook helemaal in mijn straatje. Het begeleiden van de ziel naar de ‘andere wereld’ door middel van gezang of recitatieven is een algemeen verschijnsel binnen diverse godsdiensten, zie b.v. het Tibetaanse dodenboek. Wie een paar onvervalste Kretenzische klaagvrouwen in actie wil zien, zie de film “Zorba de Griek”. Of het verschijnsel nog ergens in Griekenland voorkomt is mij niet bekend, maar ik zal het eens uitzoeken. Voor zover ik weet is het nooit door de Grieks-Orthodoxe kerk verboden, al bestaan er wel aanwijzingen (geen regels) voor een prietser bij een (bijna) dode, maar dan om sacramenten toe te dienen. Ik zal het mijn Griekse wederhelft eens vragen. Wordt vervolgd.

    Liked by 1 person

    1. Dank voor je reactie Hans! In mijn research kwam ik Griekenland ook diverse keren tegen als voorbeeld. De traditie van het weeklagen lijkt in Europa verder te zijn uitgestorven. In het Midden-Oosten is het ook een oud gebruik dat sporadisch op televisie te zien is. Interessant daarbij is dat volgens recente onderzoeken het Ierse DNA tot die regio is terug te voeren.

      Like

  2. Mijn Griekse wederhelft is afkomstig uit de vlakte van Thessalia, een door bergen geïsoleerde provincie van Griekenland waarin haar volk, de Karagouni, eeuwenlang als herders hebben rondgezworven. Zij herinnerde zich dat haar moeder nog klaagzangen had gezongen na de dood van haar vader, mijn “schoon-grootvader” dus. Deze klaagzangen stonden bekend als Mirologia (mira= lot, logia= woorden). Toen deze term gevallen was herinnerde ik mij een CD die ik al jaren in bezit had onder de titel “miroloi”, klaagzangen uit Epiros, een uitgave van de VPRO uit 1994 van het destijds befaamde programma over volksmuziek “De wandelende tak”. Het tekstboekje bevat een informatieve inleiding die ik gescand heb, maar omdat ik hier geen afbeeldingen kan uploaden zak ik het plaatsen bij jouw betreffende post op Facebook. Maar nu, wat mij betreft, eerst eens luisteren hoe de ‘caoineadh’ hebben geklonken !

    Liked by 1 person

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s