Jheronimus Bosch en het lied van de visvijver

De fantasiewereld van Jeroen Bosch is onnavolgbaar. Dat blijkt uit de tentoonstelling ‘Jheronimus Bosch: Visioenen van een genie’ in het Noordbrabants Museum. Maar misschien nog méér dan het werk van Bosch, maakt het werk van Jeroen Kooijmans indruk. Tien jaar lang werkte hij aan ‘The Fish Pond Song’, een videokunstwerk gebaseerd op ‘De Tuin der Lusten’ van Bosch.

The Fish Pond Song (Jeroen Kooijwijk)
The Fish Pond Song (Jeroen Kooijmans)

Naar de verdoemenis

Ere wie ere toekomt. Het jaar 2016 draait natuurlijk om Jheronimus ofwel Jeroen Bosch. Zijn fantasierijke schilderijen, drieluiken en tekeningen herken je meteen. Bizarre wezens en vreemde gedrochten bevolken zijn landschappen die het decor vormen voor de strijd tussen goed en kwaad. Tussen het hemelrijk en de hel leidt een breed pad vol verleidingen maar al te veel zielen naar de verdoemenis, zo luidt zijn boodschap.

Wanneer ik twee uur later uit de tentoonstelling kom, kan ik er niet omheen. Jeroen Bosch was óf gek, óf geniaal. Ik vermoed het laatste, zeker gezien de humor die uit zijn werk spreekt. Want wie bedenkt zoiets als een non en monnik die samen koekhappen in Het Narrenschip vol feestvierende, dronken en brakende figuren? Of een meute die koste wat kost, met moord en doodslag een pluk hooi (rijkdom) probeert te bemachtigen in De Hooiwagen?

Detail van het 'Narrenschip' van Jheronimus Bosch, ca. 1494 (Wikimedia Commons)
Detail van het ‘Narrenschip’ van Jheronimus Bosch, ca. 1494 (foto: Wikimedia Commons)

The Fish Pond Song

Deze twee bekende werken van Bosch, samen met andere prachtig gerestaureerde stukken, sieren de overzichtstentoonstelling. Toch ontbreekt er één belangrijk stuk, en dat is het origineel van De Tuin der Lusten. Deze drieluik hangt in het Prado in Madrid en wordt nooit uitgeleend. Het is juist dit werk dat de inspiratie vormt voor een ander kunstwerk dat één verdieping hoger te zien is in Den Bosch: The Fish Pond Song van Jeroen Kooijmans (1967).

Zonder verwachtingen ga ik The Fish Pond Song bekijken. Ik weet niets van de kunstenaar of zijn werk. Misschien dat het juist daarom indruk maakt. The Fish Pond Song is een kunstwerk waar je fysiek doorheen loopt. De beelden, geluiden en poëzie zijn zowel sereen als indringend, en tegelijkertijd vredig en beangstigend.

Niet minder dan 23 projectoren maken de video-installatie van Kooijmans – een kunstenaar uit het Brabantse Schijndel – tot een geheel. Een groot geheel, want het werk neemt de hele eerste verdieping van het Stedelijk Museum in beslag. Tien jaar lang werkte Kooijmans aan zijn beelden, en filmde daarvoor met een groep figuranten in Nederland, Hongarije en op Curaçao.

The Fish Pond Song, eerste ruimte (foto: Noordbrabants Museum)
The Fish Pond Song, eerste ruimte (foto: Noordbrabants Museum)

Drieluik van abstracte oorlog

Net zoals De Tuin der Lusten is The Fish Pond Song een drieluik. Met een koptelefoon op die automatisch wordt aangestuurd door infraroodsignalen, wandel ik door drie ruimtes. Alle drie geven een beeld van een imaginaire en abstracte oorlog. Waar is de vijand? Wie zijn die dolende zwarte figuren in het brandende bos? En wat betekent het azuurblauwe water?

Beelden van rietkragen waarlangs gecamoufleerde soldaten tastend door het water waden, worden geprojecteerd op houten stellages in de vorm van huizen. De bijbehorende natuurgeluiden zijn zowel vertrouwd als onheilspellend. Wie zijn deze soldaten? Naar wie zijn ze op zoek? Even later rijzen er drie witte figuren op uit het water. Hier komt De Tuin der Lusten om de hoek kijken: schoonheid en gratie te midden van alle dwaasheid.

Hellevuur en zonlicht

Even later loop ik door een doolhofconstructie waarop een bos wordt geprojecteerd. Zwarte figuren duiken op vanachter bomen, rennen naar je toe en verdwijnen weer, om hetzelfde ritueel eindeloos te herhalen. Een bosperceel verandert in een brandende hel, totdat de vlammen doven. Het is de waanzin van oorlog, een oneindig vagevuur – of ronduit de hel – dat bestaat uit een wereld zonder identiteit, zonder doel, en zonder hoop.

In het derde deel van het videokunstwerk wandel ik door een aflopende gang. Op de wanden worden azuurblauwe golven geprojecteerd in een stroming die je meeneemt naar de diepte, naar een wedergeboorte. Een grote filmwand laat opnieuw de donkere figuren uit het bos zien. In het oneindige water vormen ze een massieve kluwen lichamen die zich onder water als een drijvend eiland uitstrekken richting het zonlicht.

The Fish Pond Song, tweede ruimte (foto: Noorbrabants Museum)
The Fish Pond Song, tweede ruimte (foto: Noordbrabants Museum)

Gedichtencyclus en Twin Towers

Ondertussen klinken niet alleen natuurgeluiden door de koptelefoon, maar ook gedichten van Tommy Wieringa. Speciaal voor het kunstproject schreef hij een cyclus van 13 gedichten over strijd, extase en verlossing. De woorden zijn indringend, net zoals de beelden, en roepen gevoelens op van onheil, verlies en verlichting.

Dezelfde thema’s komen terug in De Tuin der Lusten, een drieluik waarop Bosch het hemels paradijs, het schijnparadijs – de tuin der lusten – en de hel schilderde, met op de achterkant van het gesloten drieluik een rond heelal met de aarde als platte schijf. Kooijmans haalde ideeën voor zijn video-installatie uit dit drieluik van Bosch.

Toch is Bosch niet zijn enige bron van inspiratie. Ook de terroristische aanslag op de Twin Towers op 11 september 2001 speelt mee. Kooijmans was destijds in New York en maakte het drama van dichtbij mee. Het sluimerende kwaad, de verwarring en twijfel, en de waanzin van terreur en anti-terreur klinken dan ook subtiel door in The Fish Pond Song.

De Tuin der Lusten, Jheronimus Bosch, ca. 1480-1490 (foto: Wikimedia Commons)
De Tuin der Lusten, Jheronimus Bosch, ca. 1480-1490 (foto: Wikimedia Commons)

Een lied dat naklinkt

Wanneer ik weer buiten sta, blijft het lied van de visvijver lang naklinken. Komt het door de grootte van de video-installatie? Of het feit dat ik er vooraf geen enkel beeld bij had – in tegenstelling tot de tentoonstelling rondom Bosch? Tegelijkertijd besef ik dat zonder Bosch de weerklank van The Fish Pond Song totaal anders zou zijn.

Daarin klinkt het meesterschap van Bosch door: werken die vijfhonderd jaar na zijn dood nog bevragen waar wij vandaag de dag mee bezig zijn. Want ja, waar zijn we eigenlijk mee bezig? Dat is ook de retorische vraag die The Fish Pond Song stelt. Nog altijd wordt de grens tussen goed en kwaad gevormd door een breed pad vol absurditeit. Dat zag Bosch – als visionair – allang aankomen.


© Annemarie Latour

Noot: ‘Jheronimus Bosch: Visioenen van een genie’ is te zien in het Noordbrabants Museum t/m 8 mei 2016. ‘The Fish Pond Song’ is te zien in het aangrenzende Stedelijk Museum t/m 5 juni 2016.

Advertisements

2 thoughts on “Jheronimus Bosch en het lied van de visvijver”

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s