Doe eens gek: vouw het strokruis van Sint Brigid

Ga je vandaag toevallig wandelen? Maak dan een ommetje via het bos of de hei. Pluk of knip een flinke handvol van dat lange, taaie en dikke gras – ‘russen’ heten ze officieel – en vouw er een strokruis van. Hang het vervolgens boven je voordeur en laat alle zorgen van je schouders afglijden. Niemand minder dan Sint Brigid – Ierlands grootste vrouwelijke heilige – waakt nu over huis en haard. Wat een beetje gras al niet kan doen…

Strokruis Sint Brigid
Strokruis van Sint Brigid (foto: Annemarie Latour)

Bescherming kan geen kwaad

Bijgeloof en flauwekul? Roep dat maar niet te hard in Ierland. Daar vind je de Cros Bríde (op z’n Iers) nog altijd boven de voordeur van huizen en boerderijen, boven de bar of openhaard in oude dorpspubs, in katholieke kerken en kapellen, en zelfs in moderne souvenirwinkels. Het strokruis van Sint Brigid rules, al eeuwenlang.

Laten we wel wezen. Met een rieten dak op je armoedige cottage lag in vroegere tijden het brandgevaar altijd op de loer. Eén vonk van het open vuur waarboven je gietijzeren pot met aardappels hing, en je schamele woning ging in vlammen op. Dus enige bescherming kon geen kwaad, en daar was Sint Brigid de uitgelezen heilige voor.

Vrouwelijke topheilige

Brigid – de machtige en wijze abdis van Kildare – vormt samen met Sint Patrick en monnik Sint Columba het heilige oppertrio van Ierland. Dat geeft wel even te denken: een vrouw in de top drie van meest invloedrijke personen in het Keltische Ierland van weleer. En dan ook nog een vrouw die volgens oude legendes macht had over zaken als vuur, vee en zuivel. Dat was de basis die een clan nodig had om te kunnen overleven, dus Brigid werd niet bepaald weggezet als onbeduidend vrouwtje.

Het verhaal van deze Ierse powerbabe wordt al eeuwen bestudeerd. Wie was zij? Hoeveel macht had ze? Heeft ze echt bestaan, of was ze een vroom hersenspinsel van gekerstende Ieren die hun Keltische godin Bríg niet zomaar wilden loslaten? Het is zeker geen toeval dat haar kerkelijke feestdag van 1 februari samenvalt met het Keltische lentefeest Imbolc dat was verbonden aan de godin Bríg. Maar er zijn ook historische sporen gevonden van de formidabele abdis van Kildare. Brigid blijft dus een raadsel.

Sint Brigid
Icoon van Sint Brigid in de katholieke parochiekerk van Kildare (foto: Annemarie Latour)

Bijzondere brandveiligheid

Historisch of niet, Brigid heeft door de eeuwen heen een aantal bijzondere eigenschappen toebedeeld gekregen. Zo beschermt ze huis en haard tegen blikseminslag, brand, ziekte en kwaad, en zorgt ze er persoonlijk voor dat het vee voldoende zuivel blijft geven. Geen wonder dat Brigid bijzonder populair werd op het platteland; niet alleen in Ierland maar ook in ons eigen katholieke Brabant en Limburg.

Om Brigids hulp te verkrijgen, moest er wel wat worden gedaan. Een van de gebruiken was, bijvoorbeeld, om op de vooravond van haar feestdag – dus de avond van 31 januari – nieuwe strokruisen in huis te plaatsen, vooral boven de haard en tussen de dakspanten. De oude kruisen van het vorige jaar werden verbrand en de as uitgestrooid over de velden om verzekerd te zijn van een goede oogst. Recyclen in het kwadraat, zeg maar.

Vrome legende

Uiteraard bestaat er een vrome legende die verklaart hoe Brigid aan haar strokruis is gekomen. Wanneer ze op zekere dag aan het sterfbed zit van een heidens stamhoofd en de man onrustig wordt, probeert ze hem te kalmeren door evangelieverhalen te vertellen. Al pratend raapt ze wat halmen van de vloer op om er een kruis van te vlechten. Het rustige vlechtwerk kalmeert het stamhoofd in zijn doodstrijd en leidt zelfs tot zijn bekering. Goed voorbeeld doet goed volgen, aldus de Ieren, en zodoende kende vroeger ieder Iers huisje een Sint Brigid kruisje.

In de Ierse praktijk

De strokruisen werden het hele jaar door gevlochten en ook als teken van vriendschap weggeschonken. Later werd het gebruikelijk om ze op de vooravond van Brigids kerkelijke feestdag te maken. Dan trok de familie er op uit om russen te plukken, die vervolgens met wijwater werden besprenkeld en ’s avonds bij de haard tot kruisen werden gevlochten.

Dit kon een kruis zijn met vier armen – tegenwoordig de meest populaire vorm – maar ook een simpelere versie met drie armen. Deze laatste werd meestal in de stal opgehangen. In sommige Ierse graafschappen werden ook uitgebreidere en grotere strokruisen gevlochten met ruitpatronen, maar die zijn zeldzaam geworden.

Daarna werden de kruisen in iedere kamer van het huis en ook in de koeien- of schapenstal opgehangen. Om het ritueel nog eens te versterken, werden er gebeden uitgesproken zoals: “Moge de zegen van God en de Drie-eenheid op dit kruis rusten, en op het huis waar het hangt, en op iedereen die ernaar kijkt.”

Twee vormen van het strokruis van Sint Brigid
Twee vormen van het strokruis van Sint Brigid

Zelf maken

Tegenwoordig vind je het strokruis van Sint Brigid in Ierse huizen als teken van vrede en goede wil. Net zoals het klavertje drie en de harp, is het één van de nationale symbolen van Ierland geworden. Vandaar dat het ook vaak te koop is in souvenirwinkels.

Maar zelf maken is natuurlijk veel leuker. Het liefste met echte ‘russen’ – hup die hei op – maar wie zich creatief wil uitleven, of dit met kinderen wil doen, kan bijvoorbeeld ook gekleurde rietjes gebruiken. Het vlechtwerk zelf is niet zo moeilijk; zie de instructies in het onderstaande filmpje. En voor morgen alvast:

La Fhéile Bhride faoi mhaise agat!
Een fijne Sint Brigids Dag!

© Annemarie Latour

Advertisements

2 thoughts on “Doe eens gek: vouw het strokruis van Sint Brigid”

  1. Weer een informatief en prettig leesbaar artikel, zeker om de zondagochtend mee te beginnen ! Ik heb alleen een opmerking bij de rechter foto van het strokruis, het kruis met de drie armen, in dit geval beter gezegd: drie benen. Het is een triskelion (van het Oud-Griekse woord ‘triskelís’ = ‘driebenig’) en is een symbool dat in zijn basale vorm over de hele wereld voorkomt, met name in Europa, zoals op de vlag van het eiland Man. In het Christendom wordt de triskelion wel gezien als een symbool voor de Drieëenheid (net zoals het klavertje-drie), maar het is ook een symbool uit de vroeg-keltische cultuur. Hierin is de triskelion het symbool voor de drie-eenheid in de mens: (1) Annwn, het onderwereldgebied met als kosmisch symbool de maan; (2) Abred, het niveau van beproeving en het stoffelijke bestaan, kosmisch symbool: de aarde; en (3) Gwynvyd, de geheel ontplooide geest, de toestand van liefde, kosmisch symbool: de zon.

    Liked by 1 person

    1. Dat klopt Hans, bedankt voor je aanvulling! Hetzelfde geldt voor het strokruis met vier armen. Deze vorm (die op een swastika lijkt) komt net zoals de triskelion voor in allerlei oude oerculturen verspreid over de hele wereld. In Ierland vind je deze symbolen bijvoorbeeld terug op de stenen die de prehistorische graftombes van Newgrange versieren. Het zijn complexe ontwerpen die niemand nog met zekerheid heeft kunnen ontcijferen. Fascinerende materie!

      Like

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s