Vadertje Kerst is niet de broer van Sinterklaas

We weten het allemaal. Onze Sinterklaas is de enige echte. Die dikbuikige Coca Cola drinker op de Noordpool is gewoon een slap Amerikaans aftreksel van onze goedheiligman. Toch? Wat maakt het eigenlijk ook uit. Sinterklaas met pieten en paard, of de Kerstman met elfen en rendieren. Maar wacht, er is nog een derde figuur: Vadertje Kerst, ook bekend als Father Christmas. Wie is dat dan?

Vadertje Kerst

Vadertje Kerst is groen

Vadertje Kerst is in ieder geval eigenwijs. Alleen al qua kleur wijkt hij af van de Sint en de Kerstman. Weg zijn de statige rode mijter en vrolijke kabouterpuntmuts. In plaats daarvan draagt Vadertje Kerst een krans van hulst of klimop op zijn hoofd. Om warm te blijven, gaat hij gekleed in een lange groene mantel, afgezet met bont en voorzien van een capuchon.

Raar? Misschien niet. Vadertje Kerst is namelijk geen broer van de Sint. Zelfs geen verre achterneef. Deze oeroude winterfiguur kent een heel andere geschiedenis dan de bekende bisschop van Myra. Gezien zijn opvallende hoofdtooi, wordt gedacht dat Vadertje Kerst afstamt van de ‘Groene Man’. Deze mysterieuze figuur – met takken en bladeren in plaats van hoofd- en baardhaar – is een natuurgod of vruchtbaarheidsfiguur die in allerlei oude culturen terugkomt.

Gezicht van de 'Groene Man'
De ‘Groene Man’

Koning Winter en Odin op zijn paard

Een groene man wordt natuurlijk niet zomaar een winterfiguur. Daar is een sterk staaltje cultuurvermenging voor nodig. Zo brachten de Saksen de symboliek van Vadertje Tijd of Koning Winter vanaf de 5e eeuw naar Engeland. Een uitverkorene kreeg een aparte hoofdtooi opgezet en figureerde dan als Koning Winter. De ‘koning’ werd tijdens het midwinterfeest verwelkomd, bij het warme haardvuur neergezet en goed verzorgd. Wie weet, zo dachten de Saksen, viel de winter dan wel mee en volgde er een vruchtbare lente.

Een paar eeuwen later, vanaf de 8e eeuw, plunderden de Vikingen Engeland. Ook zij namen hun eigen winterse gebruiken mee. Zo geloofden zij dat hun lang-bebaarde god Odin – bij de Germanen bekend als Wodan – tijdens midwinter op zijn achtbenige paard Sleipnir vanuit de godenwereld naar de aarde kwam om het midwinterfeest Yule in te luiden. Vandaar zijn bijnaam jólfaðr, wat in het Oud-Noors ‘Joel vader’ betekent. En vandaar dat de Kerstman zich nog altijd in een vliegende slee met acht rendieren verplaatst.

De Noorse god Odin op zijn paard Sleipnir
Odin op zijn achtbenige paard Sleipnir (foto: Wikipedia)

Engelse Christmas carol

Weer een aantal eeuwen later komt dan toch Vadertje Kerst tevoorschijn. In de oudst bewaarde tekst waarin hij een rol speelt – een Engelse Christmas Carol uit het midden van de 15e eeuw – wordt hij verwelkomd als Sir Christèmas. In de donkerste maand van het jaar gaat deze gedistingeerde ‘Meneer Kerstmis’ van huis naar huis om bij volwassenen vrolijkheid en vertier te brengen.

“Nowell, Nowell, Nowell, Nowell,
Who is there that singeth so, Nowell, Nowell?
I am here, Sir Christèmas.
Welcome, my Lord Sir Christèmas!
Welcome to all, both more and less!
Come near, Nowell!”


Vadertje Kerst en Charles Dickens

Nog eens ruim driehonderd jaar later bestaat Sir Christèmas nog steeds, maar heeft hij veel meer de look and feel gekregen van Vadertje Kerst. Hoewel de Puriteinen hem liever helemaal van het toneel zien verdwijnen, blijft hij een populair onderwerp voor Victoriaanse schrijvers en illustratoren. Zo maakt Vadertje Kerst zijn opwachting als de ‘Geest van het tegenwoordige Kerstfeest’ in het beroemde kerstverhaal van Charles Dickens, A Christmas Carol:

“De verschijning was in een enkel diepgroen gewaad gehuld, een soort mantel met wit bont afgezet. Dit kledingstuk hing zo los om de gestalte heen, dat de brede borst bloot bleef, alsof zij het beneden zich achtte door iets kunstmatigs beschermd of verborgen te worden. De voeten, zichtbaar onder de ruime plooien van het kleed, waren eveneens bloot, en op het hoofd droeg de verschijning geen andere bedekking dan een gevlochten krans van hulst, waarin hier en daar een ijspegel flonkerde. De donkere lokken hingen lang en vrij, vrij als het onbevangen gelaat, het fonkelend oog, de gulle hand, de prettige stem, de ongedwongen houding, het ganse opgewekte uiterlijk. Aan een gordel rond het middel hing een oude schede, waarin geen zwaard stak en die door roest was aangevreten.”
(uit: Kerstverhalen – Charles Dickens, Uitgeverij Het Spectrum, 1971)

Illustratie uit 'A Christmas Carol' en een Victoriaanse postkaart
Illustratie uit ‘A Christmas Carol’ (links) en een Victoriaanse postkaart (rechts)

Op één hoop gegooid

Jammer genoeg luidt de Victoriaans periode ook het einde in van Vadertje Kerst. Na de eeuwwisseling wordt hij steeds vaker op één hoop gegooid met onze Nederlandse Sinterklaas en de Amerikaanse Santa Claus. Vadertje Kerst komt niet langer op bezoek bij de volwassenen, maar neemt geschenken voor kinderen mee. Zijn karakteristieke groene cape verandert in een rode outfit. Zijn hulstkroon verdwijnt helemaal, en daarmee ook de verwijzing naar zijn – vermoedelijk – oudste oorsprong.

Of is er toch nog een glimp van Vadertje Kerst terug te vinden in onze tijd? Zijn kroon van hulst en klimop mag dan niet meer op zijn hoofd prijken, maar hangt misschien wel bij ons aan de voordeur. En hoewel je kunt beredeneren dat zulke groenblijvende takken en planten – net zoals het frisse dennengroen – binnen de christelijke traditie het eeuwige leven symboliseren, gaat de betekenis ervan véél verder terug. Vraag dat maar eens aan Vadertje Kerst.

Vadertje Kerst op zijn slee
Vadertje Kerst op zijn slee (oude postkaart rond 1900)

© Annemarie Latour

Advertisements

2 thoughts on “Vadertje Kerst is niet de broer van Sinterklaas”

  1. Informatief artikel ! Interessant te lezen hoe de huidige feestdagen qua vorm heel vaak teruggaan op oude heidense gebruiken die elkaar ook weer beïnvloed hebben en uiteindelijk samenkomen in de huidige tradities. Dat geldt zeker voor de kersttradities. Bijvoorbeeld, in de mythologie en folk-lore van IJsland, die sterk is beïnvloed door de Scandinavische, kom je de Jólasveinar, in het engels de ‘Yule Lads’ tegen (oorspronkelijk trollen) met hun reusachtige kat Jólakötturinn. Ook deze figuren hebben heden ten dage het uiterlijk van kerstmannen gekregen.

    Like

    1. Bedankt voor je reactie Hans! Wanneer je in dit onderwerp duikt, kom je gebruiken uit allerlei tijden en culturen tegen die in de culturele smeltkroes van Kerstmis zijn beland. Veel gebruiken rondom de kersttijd komen uit het noordwesten van Europa en zijn terug te voeren op het heidense midwinterfeest Joel/Jol/Yule. Vooral in de Scandinavische talen vind je daar nog het bewijs van terug.

      Like

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s