Breisels en Boeddha: mediteren in het museum

Meditatie: de één denkt aan stilzitten, zwijgen en je hoofd leegmaken. De ander aan een Boeddhabeeld in de tuin. Weer een ander aan alles wat met geloof te maken heeft. Maar wat te denken van breien als meditatie? Of letterlijk in het verlengde van een Christusbeeld gaan liggen? Het Museum voor Religieuze Kunst in Uden laat oude en nieuwe kunstvormen zien die tot meditatie willen aanzetten.

Vitamine B: breien en bidden
‘Vitamine B – handwerk is het nieuwe mediteren’ (foto’s: Birgitta de Vos)

Hightech lotus

Mijn blik wordt bij binnenkomst meteen getrokken naar een klein kunstwerk op een pilaar. Het lijkt op een creatieve lamp van de Ikea, maar schijn bedriegt. Het is het abstracte ‘Lotus Model’ (2011) van de Nederlandse kunstenaar Daan Roosegaarde, bekend om zijn vernieuwende ontwerpen.

Zodra ik mijn handen rond de lotus plaats, beginnen de lotusblaadjes zich langzaam open te vouwen. Een warme rode lamp verspreid een aangename gloed en als vanzelf komen mijn gedachten in het schemerdonker tot rust. Direct ertegenover doet een eenvoudig stenen Boeddhabeeld precies hetzelfde. Alleen al een blik op het serene gelaat doet verstillen.

Hightech versus steen. Meditatie is van alle tijden en culturen, zolang je je er maar voor wilt openstellen. Dat is dan ook de gedachte achter de tentoonstelling die over drie expositieruimtes is verspreid. In de ruimte ‘meditatie en de abdij’ – waarin ook het Lotus Model en het Boeddhabeeld staan – loop ik vervolgens langs nog een derde opvallend kunstwerk.

'Lotus Model' van Daan Roosegaarde
‘Lotus Model’ van Daan Roosegaarde (foto: Annemarie Latour)

Liggen in het verlengde

Een levensgroot Christusbeeld – een uitgemergelde corpus dat de zusters Birgitinessen uit de aangrenzende abdij gebruiken om op Goede Vrijdag bij te mediteren – ligt op de onderste arm van een lage, witte, kruisvormige sokkel. Met een kussentje onder zijn hoofd krijgt het oude beeld ineens een heel andere context.

Ik zie een terminale patiënt in een ziekenhuis. Wij, de bezoekers van het museum, komen bij de ernstig zieke kijken. In het verlengde van de corpus, op de bovenste arm van de kruisvormige sokkel, is ruimte voor nog een liggende figuur. Ook daar ligt een kussentje klaar. Wie wil, kan letterlijk en figuurlijk in het verlengde lijden van Christus gaan liggen. ‘Meeting Me’ (2015) noemt Rob Sweere zijn kunstwerk dan ook toepasselijk.

'Meeting Me' van Rob Sweere
‘Meeting Me’ van Rob Sweere (foto: Annemarie Latour)

Groepsmeditatie en flower power

Het duurt even voordat ik me kan losmaken van het tafereel. Maar de volgende ruimte wacht, waar meditatie als groepservaring wordt uitgebeeld. Blauwe ovale vormen geschilderd op papier kleuren een wand. ‘Diamonds in the Sky’ (2013) is de naam van het kunstproject dat Saskia Janssen heeft opgezet en begeleid.

Janssen werkte drie maanden met psychiatrische patiënten die de schilderingen maakten. De afbeelding stelt een shiva lingam voor, een ovale vorm uit het tantrisch-hindoeïsme dat het onzichtbare, goddelijke verbeeldt. Het schilderen van de blauwe kleur en het verder invullen van de vorm met een eigen patroon van stippen, werkte meditatief voor de patiënten.

Het doet me denken aan het werken met mandala’s en andere activiteiten met een oosterse inslag. Het is dus geen verrassing dat dezelfde tentoonstellingsruimte een flower power hoek heeft. Deze is ingericht door scholieren uit Uden. Lange, kleurige repen stof hangen aan een lijn om de hippie ‘commune’ af te scheiden van de rest van de expositie. Kleden op de grond nodigen uit om te gaan zitten of liggen, samen of alleen.

'Diamonds In The Sky' van Saskia Janssen
‘Diamonds In The Sky’ van Saskia Janssen (foto: Annemarie Latour)

Van binnen en naar buiten

De derde expositieruimte bevindt zich in de kelder van het museum. Hier vind ik een verwijzing naar de Engelse filosoof en anglicaanse priester Alan Watts. “Meditatie is een manier om in contact te komen met de werkelijkheid”, schreef hij ooit. Ofwel: de focus naar binnen zorgt voor een open blik naar buiten.

Maar hoe doe je dat: je naar binnen richten? De schilderijen van Roland Schimmel zijn één manier om je geest leeg te maken. Wanneer ik ga zitten en goed naar zijn schijnbaar egaal zwarte doek kijk, zie ik toch vorm en kleur – een techniek die doet denken aan de donkere werken van Mark Rothko voor de Houston Chapel in Amerika. Gefascineerd blijf ik naar het zwarte vlak staren.

'Untitled' van Roland Schimmel
‘Untitled’ van Roland Schimmel (foto: Annemarie Latour)

Breien is het nieuwe mediteren

Toch werken visuele suggesties niet voor iedereen. Voor sommigen werkt het juist beter om zich te concentreren op het hier en nu – ook bekend als mindfulness. Door steeds dezelfde handeling te herhalen en daar je aandacht bij te houden, maak je je geest leeg en schep je ruimte voor ontspanning.

‘Vitamine B – handwerk is het nieuwe mediteren’ (2015) van vormgeefster Birgitta de Vos is daar een mooi voorbeeld van. Honderden door Udense jongeren en ouderen gebreide en geborduurde rode harten liggen in een grote witte tent als een collectief teken van liefde. Een paar grote foto’s laten in contrasterend zwart-wit de handen zien van de breiende en bordurende zusters Birgitinessen. Zij weten als geen ander hoe handenarbeid en meditatie kunnen samengaan.

‘Vitamine B – handwerk is het nieuwe mediteren’ van Birgitta de Vos
‘Vitamine B – handwerk is het nieuwe mediteren’ van Birgitta de Vos (foto: Annemarie Latour)

Mompelende monniken

De rust die van de eenvoudige breisels uitgaat, staat in schril contrast met de opvallende video-installatie van Marina Abramovic. Haar kunstwerk ‘At the waterfall’ (2003) bestaat uit 108 pratende hoofden van Tibetaanse monniken en nonnen. Het meditatieve gemompel van de 108 stemmen zorgt voor een waterval van geluid dat tegelijkertijd hypnotisch werkt.

In een bijbehorende strandstoel probeer ik de videomuur in me op te nemen – of beter gezegd: te ondergaan. Maar mediteren lukt niet. Er is teveel te zien, te horen en steeds weer te bedenken. Wie zijn die monniken en nonnen? Wat zeggen ze precies? En waarom? Ik raak niet leeg maar eerder vol.

Liever ga ik terug naar de oude stenen Boeddha die zijn serene blik laat rusten op de moderne hightech Lotus. Op die plek, met dat contrast, is het alsof tijd en plaats er niet meer toe doen. Wat telt is dat je er bent. Dát je bent. Is dat niet waar het om gaat, bij meditatie?

Boeddhabeeld
Boeddhabeeld (foto: Annemarie Latour)

© Annemarie Latour

De tentoonstelling ‘Meditatie’ is tot en met 7 februari 2016 te zien in het Museum voor Religieuze Kunst in Uden. Vanaf maart sluit het museum vier maanden de deuren voor een ingrijpende verbouwing.

Advertisements

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s