Cailleach Beara: van oude kol naar stripfiguur

Wie denkt dat na Halloween alle oude toverkollen weer zijn verdwenen, heeft het mis. Zodra dit van oorsprong Keltische feest voorbij is, breekt de tijd aan van de ‘Cailleach Beara’, de oude vrouw van Beara. Deze oermoeder met haar winterse krachten heeft door de eeuwen heen een ware transformatie ondergaan. De Ierse animatiestudio Cartoon Saloon laat haar nu terugkomen in een humoristische cartoon. Maar wie is deze ‘oude vrouw van Beara’ eigenlijk?

Cailleach

Geboren aan het begin van de tijd

Misschien kan de Cailleach Beara (‘kal-jach berra’) het beste worden vergeleken met de figuur van ‘Moeder Aarde’ of de Germaanse ‘Vrouw Holle’. Haar naam betekent ‘de gesluierde’; iemand die haar identiteit verhuld om haar mysterie te vergroten.

De pre-Keltische oermoeder, die later door de Kelten als godin werd omarmd, wordt traditioneel geboren tijdens het winterfeest Samhain op 1 november. Voor de Kelten was dit nieuwjaarsdag, want zij rekenden qua tijd van donker naar licht. De Cailleach ziet dus het levenslicht aan het begin van een nieuwe tijd.

Magische ijskoningin

Als oermoeder heeft de Cailleach magische krachten. Ze kan de vorm aannemen van zeevogels, en omringd door wilde dieren zoals herten, wolven en wilde zwijnen springt ze van heuveltop naar heuveltop. Ze vormt de rotsen en stenen in het landschap, legt keien in rivierbeddingen, en heeft de kracht om bergen en kliffen te doen ontstaan.

Geen wonder dat in Ierland bepaalde rotsformaties, zoals de ‘Hag’s Head’ bij de Cliffs of Moher, naar haar zijn vernoemd. Je verwacht dan ook een vrouwelijke krachtpatser om de tektonische aardplaten te verschuiven, maar vreemd genoeg wordt de Cailleach meestal afgebeeld als kwetsbare oude vrouw.

In Schotland bijvoorbeeld, waar ze bekend staat als Cailleach Bheur, heeft ze een blauw gezicht, lange zilveren haren, en draagt ze een grijze jurk. Ze leunt op een staf waarmee ze de grond in ijs doet veranderen. Zo heerst ze als ijskoningin over de winter, waarbij ze kille winternachten, sneeuw en ijs met zich meebrengt.

Bovendien is zij degene die bepaalt hoe lang de winter duurt en of de lente al in aantocht is. Als halverwege haar heerschappij – op 1 februari, wat precies tussen de winterzonnewende en de lente-equinox ligt – de zon schijnt, betekent dit dat ze wakker is geworden en hout sprokkelt om haar vuur brandend te houden. De winter zal dan nog lang duren. Maar als het weer op die dag slecht is, ligt ze nog te slapen en vergeet ze hout te halen. In dat geval zal de winter snel voorbij zijn.

De Cailleach sprokkelt hout

Oude vrouw en jonge blom

Alsof dit al niet wonderlijk genoeg is, is er nog iets opmerkelijks aan de Cailleach. Ze wordt namelijk oud geboren om na verloop van tijd als jonge vrouw te sterven. Dit is misschien te verklaren doordat haar heerschappij in de lente eindigt wanneer ze, net zoals de natuur, op haar mooist moet zijn. Op 1 mei, het Keltische lentefeest Beltaine, neemt de zomergodin Bríg het stokje dan van haar over. In sommige legendes verandert de Cailleach op dat moment in steen, totdat zij in de winter weer als oude vrouw wordt herboren.

De pre-Keltische oermoeder werd in de loop der tijd steeds vaker geïnterpreteerd als oude heks of toverkol. Ook het beeld werd daarop aangepast: gekleed in lompen gebruikt ze haar staf om in de kosmische ketel of ‘oersoep’ te roeren, terwijl een kraai vanaf haar linkerschouder meekijkt. En als ze zichzelf niet heeft veranderd in een kat, dan is ze zo verschrompeld en lelijk als de nacht. Bovendien heeft ze volgens oude verhalen een verschrikkelijk pesthumeur.

Meer sterke verhalen

Iedere Keltische regio heeft zo haar eigen verhalen en gebruiken rondom de Cailleach. In Ierland zou ze verliefd zijn geworden op de zeegod Manannan Mac Lir. Dagenlang stond ze aan de kust uit te kijken naar haar geliefde – zó lang dat ze in steen veranderde.

Op het Ierse schiereiland Beara, vlakbij het dorp Eyeries, is het hoofd van An Chailleach Bhéara terug te vinden met haar blik gericht op zee en haar haren wapperend in de wind. Bezoekers laten er munten, touwtjes, stenen of andere kleine voorwerpen achter om kracht te ontvangen of hun zorgen te vergeten.

Vroeger bestond ook nog het gebruik om de Cailleach als straf in te zetten. De eerste boer die zijn graanoogst had binnengehaald, maakte van de laatste strohalmen op zijn veld een stropop die de Cailleach voorstelde. De pop werd daarna als teken van schande op het veld van een buurman gegooid die zijn oogst niet op tijd had binnengehaald. Wie de pech had om als laatste de pop te krijgen, moest deze een jaar lang in huis bewaren, tot aan de volgende oogst.

De rotsformatie 'An Cailleach Beara'
De rotsformatie ‘An Cailleach Beara’ (foto: Liz’s Ireland Journal)

Cartoon Saloon

Vandaag de dag wordt er nog maar weinig verteld over de ‘oude kol’ van de Kelten. Toch heeft de Ierse animatiestudio Cartoon Saloon een leuke manier gevonden om deze markante dame onder de aandacht te brengen. In de animatie Cailleach An Airgid (She’s your granny) – gebaseerd op een Iers volksliedje uit Connemara – vertelt Cartoon Saloon het volksverhaal van ‘de oude vrouw met het geld’.

Het aanstekelijke lied en de bijbehorende animatie waarschuwen onnozele mannen tegen het sluiten van verstandshuwelijken met rijke en geslepen oude vrouwen. Zo blijft de Cailleach als cougar toch nog met een Ierse kwinkslag in het vizier. Daarmee wordt ook de winter weer een stuk vrolijker.


© Annemarie Latour

Advertisements

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s