Hongerig op zee in een Ierse doodskist

In Ierland vaart een schip van de doden. Het is een driemaster met skeletten als tuigage. Bij de boegspriet staart de dood je in het gezicht. De steven is gericht naar het westen, richting het beloofde land. Maar de boot is verankerd in beton en gaat nergens heen. Het is een monument voor Ierse vluchtelingen. Mannen, vrouwen en kinderen die in ‘doodskistschepen’ richting Amerika vluchtten toen de Grote Hongersnood toesloeg op het groene eiland.

National Famine Memorial Ierland
National Famine Memorial (foto: Annemarie Latour)

Iers keuterboertje met aardappelen

Stel je voor. Je bent een Iers keuterboertje halverwege de 19e eeuw. Je pacht een kleine tochtige cottage plus een miezerig stukje land waar je net je aardappels op kunt verbouwen. Piepers zijn het enige betaalbare voedsel voor je gezin, want de landheer – niet zelden een Engelsman – vaart wel bij jouw armoede. Niet dat hij zelf aanwezig is. Het liefste vertoeft hij in aangenamere oorden en jouw welzijn is voor hem nog minder dan bijzaak.

Op een dag merk je dat je aardappelplanten ziek worden. De aardappels rotten weg in de grond en je wringt je in allerlei bochten om je gezin te eten te geven. Dat lukt ternauwernood, maar een goede voorraad aardappels om de winter mee door te komen, heb je eigenlijk niet. Je probeert het in het volgende jaar opnieuw. Weer rotten de planten weg. Je gezin, dat al aan de magere kant is, begint honger te lijden. Erge honger. Nog een keer probeer je aardappels te poten, met hetzelfde resultaat. Geen oogst, holle ogen, en grote honger.

Je hebt geen keuze. Je kinderen stuur je naar het werkhuis, de plek voor de allerarmsten. Hoewel je hoopt dat ze daar nog een kleine kans hebben om de hongersnood te overleven, worden er dagelijks tientallen lijken in een anoniem massagraf gegooid. En wanneer de landheer je ten slotte uit je huisje zet omdat je de pacht niet meer kunt betalen, heb je niets meer.

Huisuitzetting Ierland
Huisuitzetting tijdens de Grote Hongersnood in Ierland (foto: Sean Sexton collectie)

Spookachtige metgezellen

Of wel? In een laatste wanhoopspoging scheep je in op één van de houten zeilschepen richting Amerika, het land van melk en honing. Maar het is bepaald geen plezierreisje. Je wordt benedendeks opgesloten met je lotgenoten. Ziektes als vlektyfus, cholera, dysenterie en scheurbuik, vuil, ongedierte, de nooit aflatende honger en groeiende wanhoop zijn je spookachtige metgezellen op de woelige baren.

Wekenlang zit je op zee, in een drijvend wrak dat vroeger voor de slavenhandel of als vrachtschip werd gebruikt. Een groot deel van je medereizigers overleeft de overtocht niet. De lijken worden zonder pardon overboord gegooid, voer voor de haaien. Maar misschien haal jij het wel. Doodziek en uitgehongerd kom je aan op Ellis Island bij New York. Daar word je eerst in quarantaine geplaatst. Pas daarna mag je je geluk gaan beproeven in de Nieuwe Wereld.

Benedendeks in een doodskistschip
Benedendeks in een doodskistschip, Cobh Heritage Museum (foto: Joseph Mischyshyn)

Hongersnood, dood en emigratie

An Gorta Mór (‘De Grote Honger’), die plaatsvond tussen 1845 en 1850, is de grootste ramp die Ierland ooit heeft getroffen. Van de oorspronkelijk 8 miljoen tellende bevolking stierf 1,5 miljoen mensen door ziekte en honger. Nog eens 1 miljoen Ieren emigreerde naar Noord-Amerika. In de jaren die daarop volgden, bleef de emigratie aanhouden en liep de bevolking van de Ierse Republiek uiteindelijk terug tot het huidige aantal van 4,5 miljoen inwoners.

Om de gestorven Ierse bevolking te herdenken, creëerde de Ierse beeldhouwer John Behan (1938) een opvallend en aangrijpend kunstwerk. Het werd een bronzen zeilschip dat deels uit skeletten bestaat. Drie masten steken de lucht in als de kruizen op Golgotha, teken van zowel hoop als wanhoop. Het tuigage lijkt te wapperen in de wind, maar heeft een lugubere vorm. Het verbeeldt hen die door ziekte en honger ten dode waren opgeschreven.

National Famine Memorial Ierland
National Famine Memorial, Ierland (foto: Annemarie Latour)
Detail Iers hongersnood monument
Het Ierse hongersnood monument (foto: Annemarie Latour)

Doodskistschip

Het kunstwerk dat de titel Coffin Ship kreeg (‘Doodskistschip’) ligt aan de voet van Ierlands heilige berg Croagh Patrick. In 1997 werd het als nationaal herdenkingsmonument onthuld door president Mary Robinson. Maar dit is niet de enige plek in Ierland waar de hongersnood wordt herdacht. Ook op andere plaatsen staan indrukwekkende beeldengroepen, zoals op de kade van de rivier de Liffey in Dublin.

© Annemarie Latour

Advertisements

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s