Liban, de Ierse zeemeermin die heilig werd verklaard

Wie in Ierland een oud kerkje binnenstapt, moet niet raar opkijken om begroet te worden door een glimlachende zeemeermin. Uitgehouwen in steen siert menig vrouwelijk zeewezen de Ierse kerkelijke binnen- en buitenmuren. Toch is de Ierse zeemeermin  niet zomaar gelijk aan haar meermin-zusters uit andere streken. Dat geldt zeker voor Liban, de zeemeermin die door de vroege Iers-Keltische kerk zelfs heilig werd verklaard.

Sint Liban als icoon
Sint Liban van Ierland – prinses, krijgster en heilige (icoon geschilderd door Betsy Porter)

Bovenaards en onweerstaanbaar

Wie kent ze niet? Zeemeerminnen en –mannen zijn van alle tijden en culturen. Ze komen voor in de Griekse mythologie en in verhalen uit het oude Babylonië. Je vindt ze gebeeldhouwd in en op middeleeuwse kathedralen in Europa, en ze zijn ook afgebeeld op primitieve kunst uit het verre Polynesië. Te land en ter zee, van Scandinavië tot Japan, de zeemeermin lonkt verleidelijk vanaf haar rots naar het vissersvolk op de woelige baren. Met haar bovenaardse schoonheid en onweerstaanbare gezang lokt ze zo menig onnozele zeebonk naar een vroegtijdig graf in de oceaan.

Ook in Ierland komt de zeemeermin tevoorschijn in de verhalen en legendes van de kuststreken. Er is echter wel een groot verschil met haar zusters uit andere wereldzeeën. De Ierse zeemeermin – op het groene eiland bekend als de muiroighe, wat ‘maagd van de zee’ betekent en verengelst is naar merrow – komt niet zomaar om te verleiden of de ondergang van zeelieden van haar ‘to do’-lijstje af te strepen. De Ierse zeemeermin verschijnt uit pure nieuwsgierigheid of om met andere zeewezens op het strand te spelen. Daarbij legt ze haar magische rode kap en haar geschubde huid af om letterlijk voet aan wal te zetten.

Zeemeermin of selkie

De Ierse zeemeermin lijkt daarmee verdacht veel op een selkie, een mythologisch wezen uit de Ierse en Schotse folklore. De selkie kan zijn of haar zeehondengedaante afleggen om aan land te gaan als mens. Wie de huid van een selkie vindt en deze verstopt, zorgt ervoor dat de selkie – meestal een mooie jonge vrouw – niet meer terug kan keren naar zee. Op deze manier trouwt menig eenzame visser met een bloedmooie maar ietwat eigenaardige en lichtelijk depressieve vrouw.

Hoewel de ‘gevangen’ selkie zich bij het huwelijk neerlegt en vaak ook met de visser kinderen krijgt, blijft haar verlangen naar de diepte van de zee bestaan. Het kan dan ook niet anders of ze vindt op zekere dag haar zeehondenhuid terug die manlief destijds zo goed had verstopt. Met de roep van de zee in haar oren, trekt ze haar huid weer aan en keert voorgoed terug naar het leven in de oceaan. Vanuit het zilte zeewater waakt ze haar verdere leven over haar man en kinderen die uiteraard diep bedroefd achterblijven. De recente Ierse animatiefilm Het Lied van de Zee speelt prachtig in op deze thematiek.

Vrouwelijke zondigheid

De tragiek van de zachtaardige Ierse zeemeermin werd in het Middeleeuwse Ierland niet altijd even goed begrepen. Vaak staat ze in oude kerkjes afgebeeld met in haar ene hand een kam en in haar andere hand een spiegel. Wie ijdel en trots was – zo werd vooral de vrouwelijke gelovigen voorgehouden – was niet veel beter dan die zondige ijdeltuit van een zeemeermin. Een duidelijke waarschuwing gebeiteld in steen leek daarom op zijn plaats.

Ook mannen konden een waarschuwing in hun oren knopen. Het ontblote vrouwenlijf met de verleidelijke vissenstaart stond namelijk net zo goed symbool voor de zonde van wellust en seksualiteit. Wie daaraan ten prooi viel, kon zijn zielenheil zo ongeveer vaarwel zeggen.

Een mooi voorbeeld daarvan is te vinden in de middeleeuwse Augustijnse priorij van Clontuskert, nabij de plaats Ballinasloe. Daar is op ooghoogte een verleidelijke zeemeermin bij de westelijke deur geplaatst.  De zeester die zij vasthoudt, staat symbool voor de christelijke ziel die in de greep is van vleselijke genoegens. Een gewaarschuwd mens telt voor twee, zullen de monniken gedacht hebben, geheel in de stijl van de vrouwen vrezende Augustinus.

De zeemeermin van Clontuskert
De zeemeermin van de priorij van Clontuskert, nabij de plaats Ballinasloe (foto: Annemarie Latour)

In het verdomhoekje

Wie denkt dat de zeemeermin daardoor in het verdomhoekje van vrouwelijke verleidster werd gezet, heeft gelijk. Althans, met de nodige uitzonderingen daargelaten. In het Britse Cornwall, bijvoorbeeld, bestonden oude mysteriespelen waarin de zeemeermin als symbool werd gebruikt om de tweeledige natuur van Christus uit te leggen. Net zoals de zeemeermin zowel mens als vis is, zo is Christus zowel mens als God.

Ook in Ierland werd niet iedere zeemeermin over dezelfde kam geschoren. In het oude manuscript De Annalen van de Vier Meesters – een kroniek van Ierse middeleeuwse geschiedenis – staan maar liefst drie voorvallen opgeschreven waarin een zeemeermin voorkomt. De meest opvallende vermelding is die van het jaar 558: “In dit jaar werd de Zeemeermin gevangen, d.w.z. Liban, de dochter van Eochaidh, zoon van Muireadh, op het strand van Ollarbha, in het net van Beoan, zoon van Inli, visser van Comghall van Beannchair”.

Verleiding van de zeemeermin
Verleiding van de zeemeermin (manuscript: onbekend)

Liban de zeemeermin

Het verhaal van Liban de zeemeermin (lí ban betekent in het Oud Iers ‘de schoonheid van vrouwen’) laat zien hoe figuren uit de Ierse mythologie moeiteloos werden geïntegreerd in het vroege Keltische christendom. Liban de zeemeermin staat namelijk doodleuk vermeld op oude Ierse heiligenkalenders. Haar Ierse kerkelijke feestdag is 27 januari. Hoe dat zo kan zijn, is een sterk staaltje van Ierse vertelkunst.

De legende van Liban is te vinden in Lebor na hUidre, een Iers manuscript uit de 12e eeuw. Het werd door monniken geschreven in het Keltische klooster van Clonmacoise en staat beter bekend onder de Engelse naam Book of the Dun Cow.

Liban groeit op als dochter van een zekere Eochaidh, hoewel ze ook de dochter van een Ierse mythologische koning wordt genoemd. De familie woont aan de oevers van Lough Neagh, een groot meer dat in het huidige graafschap Antrim in Noord-Ierland ligt. Het is de tijd vóór de komst van Sint Patrick, waarin Ierland vooral een land is van mythologische helden en allerlei natuurgoden.

Rond het jaar 90 na Christus vindt er een grote overstroming plaats bij Lough Neagh, waardoor bijna het hele gezin van Eochaidh verdrinkt. In andere variaties op het verhaal ligt de oorsprong van het drama bij een magische bron die overstroomt omdat een domme vrouw – uiteraard geen man – vergeten is de putdeksel terug te plaatsen. De bron zou zijn opgeweld en overstroomd, en zo zou het grote meer van Lough Neagh zijn ontstaan.

Lough Neagh
Lough Neagh (foto: Wikimedia Commons/Kenneth Allen)

De staart van een zalm

Ook Liban wordt door het water meegesleurd, samen met haar hond. In paniek roept ze de Ierse moedergodin Dana aan. Als antwoord op haar gebed, brengt de godin haar samen met haar hond naar een onderwatergrot, waar ze een jaar lang verblijft. Maar het leven in de grot is haar te eenzaam. Liban vraagt aan de godin om haar in een zalm te veranderen, zodat ze met de vissen in het meer kan gaan zwemmen. Daar heeft de godin geen bezwaar tegen, hoewel ze daarbij toch wat eigenzinnig te werk gaat. Ze verandert Libans benen in de staart van een zalm, en haar hond in een otter.

Driehonderd jaar lang zwemt Liban door de Ierse meren en zeeën, een periode waarin de Keltische bevolking langzaam maar zeker wordt gekerstend. In het jaar 390 – of volgens de oude annalen het jaar 558, want anders loopt het verhaal op de kerstening vooruit– vaart er vanuit Ierland een boot naar Rome. Aan boord bevindt zich een zekere monnik Beoc die door de heilige bisschop Comhgall op pad is gestuurd om met paus Gregorius overleg te plegen over enkele kerkelijke richtlijnen. Paus Gregorius was overigens paus van 590 tot 604, wat het verhaal qua tijdslijn nog vreemder maakt.

Terwijl hij op zee vaart, hoort Beoc een mysterieus gezang dat hem aan engelen doet denken. Hij geeft opdracht om de kleine boot stil te leggen, en tot zijn stomme verbazing rijst Liban uit het water op. Ze vraagt hem om haar, na zijn bezoek aan Rome, uit het water te komen vissen. Beoc stemt hiermee in. Hij vaart eerst naar Rome en roept vervolgens op de terugweg de hulp in van een visser genaamd Beoan. Deze vist Liban uit het water voor de kust van de huidige Noord-Ierse plaats Larne.

Van wie is de zeemeermin?

Eenmaal in de netten gevangen, wordt Liban in een kleine boot gelegd die half met water is gevuld. Maar dan ontstaat er ruzie over aan wie zij toebehoort. Is het Beoan die haar uit het water heeft gevist? Of is het Comhgall in wiens bisdom ze zich bevindt? Of is het Beoc die haar op zee heeft ontdekt? Om het meningsverschil tot een oplossing te brengen, wordt Liban in haar bootje met water op een kar gezet waar twee wilde ossen voor worden gespannen. De dieren beginnen te lopen en stoppen bij Teach Dabheoc, de kerk van de monnik Beoc aan het meer van Lough Derg in het huidige graafschap Donegal. Over dit hemelse teken mag geen twijfel bestaan en zo wordt het meningsverschil over Liban vreedzaam opgelost.

Aan Liban zelf wordt overigens niets gevraagd. Ook over haar lot heeft zij weinig zeggenschap. Ze mag kiezen uit twee onaangename opties om haar onsterfelijke zeemeerminnenbestaan in te ruilen voor een sterfelijke christelijke ziel. Ofwel sterft ze ter plekke en gaat ze rechtstreeks naar de hemel, ofwel compenseert ze haar periode in zee met nog eens driehonderd jaar op land en gaat dan pas naar het hemels paradijs. Liban heeft haar keuze snel gemaakt. Nog eens driehonderd jaar als vissenvrouw in een kuip water op aarde, is haar teveel. Dan maar liever meteen door de zure appel heen bijten.

Voordat Liban sterft, wordt ze door bisschop Comhgall gedoopt. Hij geeft haar de doopnaam Muirgen, ofwel ‘geboren uit de zee’ – wat verdacht veel weg heeft van het Ierse woord voor zeemeermin, muiroighe (‘maagd van de zee’). Zo verandert de heidense zeemeermin Liban in de heilige maagd Muirgen. In de jaren die volgen, roepen de plaatselijke vissers, de handelaren op doortocht, en zelfs piraten haar bijstand aan bij storm op zee. Er gebeuren genoeg wonderen om bisschop Comhgall reden te geven haar heilig te verklaren, wat in die tijd nog een gewoonteritueel was en geen Roomse kerkrechtelijke zaak.

De zeemeermin van Clonfert
De vrolijke zeemeermin van Clonfert (foto: Annemarie Latour)

Niet zomaar wegwuiven

Wat in dit verhaal feit of fictie is, weet niemand, maar het laat zich niet moeilijk raden wat het waarheidsgehalte is. Toch is de legende niet zomaar weg te wuiven, want wie in Ierland goed om zich heen kijkt, kan nog genoeg afbeeldingen van zeemeerminnen of misschien zelfs wel van Sint Muirgen vinden. Een van de fraaiste voorbeelden is de vrolijk lachende zeemeermin in de oude kerk van de heilige monnik-zeevaarder Brandaan in Clonfert. Wie goed oplet, kan zien dat haar staart verdraaid veel weg heeft van dat van een zalm.

Ook in het visserstadje Galway zijn volop zeemeerminnen te vinden. Op de buitenmuren van de middeleeuwse Sint Nicolaaskerk staan er maar liefst twee afgebeeld, terwijl de Galway County Club een exemplaar in handen heeft uit 1660. Het zijn fascinerende getuigen van overtuigingen en ideeën uit het religieus-folkloristische verleden. Wie weet wat de Ierse vissers lang geleden in hun netten hebben gevangen. Of het nou zeehonden, verdwaalde lamantijnen of zeemeerminnen zijn, de Ieren weten er een mooi verhaal van te maken. Daar hoeft geen twijfel over te bestaan.

© Annemarie Latour

Advertisements

2 thoughts on “Liban, de Ierse zeemeermin die heilig werd verklaard”

  1. Spannend en informatief artikel, met veel plezier gelezen ! Dezelfde vermenging van in weze niet-Christelijke folklore en de meer formele Christelijke godsdienst kom je ook in ‘De Zeemeermin Madonna’ tegen, waar ik inmiddels aan begonnen ben. Punt is dat de leek totaal geen onderscheid maakte tussen de pagane (klassieke) traditie en het Christendom.

    Like

    1. Dank je wel Hans! De vermenging van folklore en christendom is in Ierland overal terug te vinden, en dat zal in Griekenland met haar mythologische rijkdom niet veel anders zijn. Het levert in ieder geval fascinerende verhalen op!

      Like

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s