De Zeemeermin Madonna

Een witgekalkt kapelletje op een hoge rots staat als een schildwacht bij het pittoreske haventje van Skala Sikamineas. In dit oude vissersdorp aan de noordelijke kant van het Griekse eiland Lesbos, situeert de Griekse schrijver Stratis Myrivilis (1890-1969) het verhaal van De Zeemeermin Madonna. In de roman uit 1949 waakt een opvallende muurschildering van de Heilige Maagd Maria, half mens half zeemeermin, over het vissersdorp wanneer het geconfronteerd wordt met een grote groep vluchtelingen die per boot aankomt uit Anatolië, het huidige Turkije. Klinkt bekend?

Zeemeermin Madonna
Zeemeermin Madonna (icoon: Angelis Kiroudis; foto: Annemarie Latour)

 Profetische roman

De roman van Myrivilis, die vanuit het Grieks werd vertaald naar het Engels als The Mermaid Madonna, lijkt anno 2015 een profetische lading te hebben. Honderden vluchtelingen komen dagelijks aan op de kiezelstrandjes in en rondom Skala Sikamineas. De achtergelaten zwarte rubberboten, zwembanden en ontelbare reddingsvesten getuigen van de taferelen die zich iedere ochtend op de Griekse eilanden voor de kust van Turkije afspelen.

Maar in tegenstelling tot de roman van Myrivilis gaat het vandaag de dag niet om vluchtelingen uit Turkije zelf. Het zijn vooral Syriërs en Afghanen die via Turkije de illegale oversteek naar Griekenland maken. Tientallen bootjes steken dagelijks in de vroege ochtenduren de smalle zeestraat over die Lesbos van Turkije scheidt. Eenmaal op Lesbos aangekomen, gaan de vluchtelingen per bus of te voet verder over de smalle asfaltwegen die leiden naar het registratiecentrum nabij Mytilini, de hoofdstad van het eiland.

Wie geluk heeft, plus de nodige papieren en financiën, kan al na een paar dagen met de veerboot naar Athene. Daar vertakt het spoor van de vluchtelingen zich via de vele wegen die verder Europa in leiden. Wie pech heeft, zit wekenlang vast in het geïmproviseerde vluchtelingenkamp op Lesbos. Voorzieningen zijn er niet of nauwelijks. Daar is het ieder voor zich, zeker zolang er geen grootschalige hulp naar het eiland wordt gestuurd.

Vluchtelingen op Lesbos
Vluchtelingen bij Skala Sikamineas, Lesbos (foto: Annemarie Latour)

Bootjes met vluchtelingen

Toen Myrivilis zijn roman in 1949 schreef, baseerde hij zijn verhaal ook op een groep vluchtelingen, maar met een andere achtergrond. De Zeemeermin Madonna begint met de komst van een kleine vloot bootjes gevuld met Grieks-Turkse vluchtelingen. Deze Griekse minderheid, die eeuwenlang in West-Anatolië woonde, moet Turkije gedwongen verlaten in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, gevolgd door de Grieks-Turkse oorlog in 1921-1922.

Het leven in het fictieve vissersdorpje Mouria – dat Myrivilis heeft gebaseerd op het dorp Sikamineas waar hij is geboren – gaat tot die tijd zijn rustige gangetje. Maar dat verandert met de komst van de vluchtelingen. De Griekse Turken, of Turkse Grieken, vestigen zich aan de rand van het dorp om daar hun nieuwe leven op te bouwen. Alle hooggespannen verwachtingen, dromen, desillusies en confrontaties die daarbij komen kijken, worden door Myrivilis in detail uiteen gezet.

Kind van een zeemeermin

Hoofdpersoon in de roman is de mooie Smaragthi die als baby te vondeling wordt gelegd in de vissersboot van een dronken dorpeling. Tot haar geluk wordt ze liefdevol opgenomen door de kinderloze visser en zijn vrouw. Met haar goudblonde haar en smaragdgroene ogen – vandaar haar naam – lijkt Smaragthi op een engel uit de hemel of, zoals haar oude pleeggrootmoeder op haar twintig nagels zweert, op het kind van een zeemeermin. Bovendien is Smaragthi bezeten van de zee en streeft ze ernaar om als ongehuwde vrouw een eigen vissersboot te bezitten.

Wanneer het leven enkele dramatische wendingen neemt, zoekt Smaragthi haar heil bij de Zeemeermin Madonna. Met in haar ene hand de gevorkte drietand van de Griekse zeegod Poseidon, en in de andere hand een vissersbootje, waakt de opvallende Madonna met de vissenstaart over het wel en wee van de kleine gemeenschap. Maar ook de Zeemeermin Madonna kan niet voorkomen dat Smaragthi het slachtoffer wordt van de ongeschreven wetten, de gebruiken, het bijgeloof en de bekrompenheid van het kleine Griekse vissersdorp.

Skala Sikamineas
Skala Sikamineas (foto: Annemarie Latour)

Geboorte van een nieuwe godheid

De precieze rol en betekenis van de Zeemeermin Madonna blijft gedurende de hele roman een raadsel. Het enige wat Myrivilis prijsgeeft, is dat de muurschildering gemaakt is door een zekere kapitein Lias, die ‘de kluizenaar’ wordt genoemd. Hij verdwijnt spoorloos op de dag vóór de komst van de eerste vluchtelingen. Wat hij achterlaat, is de muurschildering in de kleine kapel.

De ongebruikelijke afbeelding wekt echter geen verbazing bij de vissers: “Niemand stond erbij stil dat, op de dag dat deze Madonna werd geboren in de gedachten van de oude kluizenaar, dat er als het ware uit het hoofd van Zeus een nieuwe godheid ontsprong die zich op deze unieke zeerots nabij een Egeïsch eiland vestigde en die op een wonderlijke manier alle eeuwen en betekenissen van een ras in zichzelf verenigde – een ras dat met de elementen en stormen van de wereld worstelt, half op het land en half op de zee, met de ploeg en de kiel, altijd onderworpen aan een oorlogszuchtige godheid, vrouwelijk en maagdelijk.”

Icoon van de Zeemeermin Madonna
De Zeemeermin Madonna (icoon: Angelis Kiroudis; foto: Annemarie Latour)

Het leven is geen sprookje

Het beeld van de worstelende maatschappij, ogenschijnlijk onderworpen aan de Madonna met de “grote groene ogen, bewegingsloos, gewikkeld in haar mysterie en haar stilte” blijft onheilspellend doorklinken in de roman. Het leven is geen sprookje waarin het kwaad op afstand wordt gehouden door een goddelijk ingrijpen – niet voor Smaragthi die haar dierbare pleegouders verliest, niet voor de vluchtelingen die vergeefs blijven dromen van hun terugkeer naar Anatolië, en niet voor de vissers die het harde bestaan proberen te verzachten met de nodige raki.

Je kunt je afvragen in welke mate de roman van Myrivilis de huidige vluchtelingenproblematiek op Lesbos weerspiegelt. De veelal islamitische vluchtelingen uit Syrië en Afghanistan vestigen zich niet permanent in de dorpjes op het eiland maar laten slechts een tijdelijk spoor achter. Ze hebben geen Grieks-orthodoxe religieuze roots, en ze zijn slechts zelden visser van beroep. Maar ze komen wel aan op hetzelfde eiland en op dezelfde strandjes.

Vluchtelingenboot in Skala Sikamineas
Achtergebleven vluchtelingenboot in Skala Sikamineas (foto: Annemarie Latour)

De trauma van het vluchten

Misschien zit de overeenkomst niet zozeer in de achtergrond van de vluchtelingen, maar in het trauma van het vluchten. De blik in de ogen van de Griekse Anatoliërs in de roman is niet veel anders dan de blik in de ogen van veel Syrische en Afghaanse vluchtelingen: “In eerste instantie vermeden de vluchtelingen ieder contact, zoals opgejaagde dieren die tijdelijk toevlucht vinden in een holle boom van waaruit ze heimelijk en voorzichtig naar de buitenwereld gluren. Hun sombere, wanhopige ogen smeulden met vijandigheid en wantrouwen. Ze wierpen zijdelingse blikken, hielden hun gezicht naar beneden en spraken met gedempte stemmen. Ze waren voorzichtig met het beantwoorden van vragen.”

Een tweede raakvlak met de roman van Myrivilis is het gezegde waarmee kapitein Lias – de kluizenaar die de Zeemeermin Madonna schildert – nieuwsgierige vragen over zijn afkomst beantwoordt: “Ik ben van deze wereld net zoals jij. Wij zijn landgenoten, mijn zoon.” Waar iemands thuisland ook mag zijn, of welke grenzen ook worden overgestoken: iedere mens is in zijn of haar mens-zijn ten diepste elkaars broeder of zuster.

Dat lijkt ook de achterliggende gedachte te zijn in De Zeemeermin Madonna. Als iedere zekerheid is weggevallen, en iedere droom is vervlogen, blijft er alleen menselijke compassie over om elkaars bestaan te verzachten en te verlichten. Dat is de les die Smaragthi in haar jonge leven leert, waardoor zij uiteindelijk thuiskomt ‘bij zichzelf’, gesymboliseerd in haar toewijding aan de Zeemeermin Madonna op wie ze zoveel lijkt. Misschien is dat ook de boodschap die Myrivilis anno 2015 aan ons kan meegeven.

© Annemarie Latour

Wilt u bijdragen aan de noodhulp voor vluchtelingen op Lesbos? Doneer dan aan Stichting Vluchteling.

Advertisements

One thought on “De Zeemeermin Madonna”

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s