Sint Brandaan: monnik op de wereldzeeën

Aan Ierlands beroemdste toeristische autoroute, de ‘Ring of Kerry’, staat een opvallend gestileerd beeld van vier monniken in een bootje. In de volksmond staat het beeld bekend als ‘Sint Brandaan en zijn monniken’. Vandaag, 16 mei, is de feestdag van deze legendarische Ierse monnik, die over de wereldzeeën zwierf en naar verluid als eerste Amerika ontdekte.

Sint Brandaan
‘De reis van Sint Brandaan’ door Edward Reginald Frampton, 1908 (foto: Wikimedia Commons)

Niet zijn pakkie-aan

Bréanainn, bij ons beter bekend als Brandaan, was de grote reiziger onder de Ierse monniken. Hij wordt geboren in de vijfde eeuw, de tijd waarin het Ierse christendom in de kinderschoenen staat. Hij wil graag monnik worden, maar de hele dag stil zitten en bidden is niet zijn pakkie-aan. Daarom combineert hij het monniksschap met zijn reislust. Hij sticht een aantal kloosters in Ierland en gebruikt het oude klooster van Clonfert als thuisbasis voor zijn reizen.

Dat hij daarbij ver van huis reist, blijkt uit het feit dat er ook buiten Ierland plaatsen naar hem zijn vernoemd, zoals in Wales, Schotland, Bretagne en zelfs de kust van Noordwest-Afrika. Dit zou kunnen betekenen dat hij enkele grote missionaire reizen per boot heeft gemaakt. Bovendien zou Brandaan als eerste westerling het Noord-Amerikaanse continent hebben bereikt, ver voordat Columbus daar ooit voet aan wal zette.

Van eiland naar eiland

Het meest bekend wordt Brandaan echter door de legendarische zevenjarige zeereis die aan hem wordt toegeschreven. Het verhaal is waarschijnlijk de gekerstende versie van twee oude Ierse epossen die zijn geschreven rond het begin van de achtste eeuw, namelijk de Zeetocht van Bran en de Zeetocht van Máel Dúin. Hierin maken de helden naar wie de geschriften zijn genoemd een avontuurlijke zeereis van eiland naar eiland.

Een eeuw later volgt de gekerstende variant, Navigatio Sancti Brendani Abbatis (‘De reis van de heilige abt Brandaan’). Het verhaal plaatst Brandaan in zijn klooster in Clonfert, waar hij abt is van maar liefst drieduizend monniken. Op zekere dag wordt hij bezocht door een oude zeevarende monnik die hem over een paradijselijk eiland vertelt. In dit ‘Beloofde Land van de Heiligen’ vertraagt de tijd, bestaat geen honger of dorst, dragen bomen altijd vrucht en is iedere steen een edelsteen.

Geïnspireerd door dit verhaal gaat Brandaan samen met een aantal broeders op zoek naar het eiland. Ze bouwen een zeilboot, hijsen de zeilen en beginnen aan hun tocht op de Atlantische Oceaan. Ze reizen lukraak van eiland naar eiland, zonder de roeispanen of het roer te gebruiken want, zo zegt Brandaan, “God is onze helper, matroos en stuurman”. Deze gedachte komt overeen met het Keltische begrip peregrinatio, reizen als vorm van vrijwillige verbanning naar de plek waar het lot (of God) je brengt.

Icoon van Brandaan
Sint Brandaan (icoon: onbekend)

Schapen zo groot als kalveren

Op de eilanden die Brandaan en zijn monniken aandoen, beleven ze de meest wonderbaarlijke avonturen. Zo komen ze bij een eiland waar de schapen zo groot zijn als kalveren. Vervolgens maken ze hun kampvuurtje op een eiland dat door de hitte van het vuur in beweging komt en een walvis blijkt te zijn. Zo varen ze van avontuur naar avontuur. Na zeven jaar komen Brandaan en zijn monniken tenslotte aan bij het Beloofde Land van de Heiligen dat al hun verwachtingen overtreft. Daarmee komt ook een einde aan Brandaans reis. Hij keert huiswaarts waar hij tenslotte in het jaar 587 in het klooster van Clonfert overlijdt.

Een van de grote vragen die dit verhaal oproept, is of de reis praktisch uitvoerbaar zou zijn geweest. Zo ja, waar liep dan de eilandroute die Brandaan heeft gevaren en waar ligt het Beloofde Land? Antwoorden op deze laatste vraag lopen uiteen van Noord-Amerika en Groenland tot aan de Azoren.

Brandaans boot nabouwen

Om te zien of de reis van Brandaan qua materiaal, afstand en weersomstandigheden mogelijk was, bouwde de Britse historicus en schrijver Tim Severin in 1976 Brandaans boot na. Daarmee zette hij vanuit Ierland koers richting Noord-Amerika volgens de meest waarschijnlijke eilandroute die Brandaan had kunnen varen.

Met een handvol helpers – en niet zonder ontberingen – zeilde Severin via de Schotse Hebriden, de Faeröer eilanden, IJsland en langs de kust van Groenland naar het Canadese Newfoundland. Hiermee toonde hij aan dat het goed mogelijk is geweest dat een kleine Ierse curragh (Brandaans boot) al in de zesde eeuw het Noord-Amerikaanse continent heeft kunnen bereiken.

De Brandaris op Terschelling

Wat dichter bij huis, vinden we de naam van Brandaan terug op het  Waddeneiland Terschelling, waar de Brandaris vuurtoren naar de Ierse heilige is vernoemd.  Al in de Middeleeuwen vereerde men op Terschelling een ‘Sint Brandarius’ die ook de beschermheilige was tegen vuur en brand. De oorsprong hiervan ligt in een oude legende, die vertelt dat de monniken in Brandaans klooster ‘s nachts een vuur brandend hielden in de ronde toren die bij het klooster stond, zodat Brandaan altijd veilig de weg naar huis kon vinden wanneer hij terugkeerde van zijn avonturen op zee.

In Ierland wordt het verhaal van Brandaan – aldaar Brendan genoemd – uiteraard ook in ere gehouden. Soms komt daar de nodige humor bij kijken. Zo componeerde de Ierse zanger Christy Moore een lied over Brandaan met een gevatte songtekst. In het lied zeilt de heilige de hele wereld over om ten slotte met heimwee terug te keren naar Ierland waar hij de ‘crack’ (een ondefinieerbare Ierse combinatie van lol, plezier en uitbundige gezelligheid) mist. Maar wanneer die ‘crack’ bij thuiskomst wat tegenvalt, krijgt Brandaans verhaal een andere wending.

© Annemarie Latour

Bron: het verhaal van Brandaan staat uitgebreid beschreven in het boek dat ik samen met cultuurtheoloog Frank G. Bosman schreef: Pelgrimage van smaragd.

Advertisements

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s