Sint Brigid: Keltische bisschop en ‘power babe’

Sint Brigid is Ierlands eerste echte power babe. Hoewel ze als heilige minder bekend is dan Sint Patrick – die we vooral kennen van het groene bier op Saint Patrick’s Day – zijn de verhalen rondom Brigid minstens zo fascinerend. Zo wordt ze ‘per ongeluk’ gewijd tot eerste vrouwelijke bisschop ooit, ligt er in Ierland vannacht haverbrood voor haar klaar op de vensterbank, en kappen de Limburgers ieder jaar een twintig meter hoge dennenboom in haar naam. Maar wie was deze Ierse dame van formaat?

Sint Brigid op een glas-in-loodraam in ierland
Sint Brigid in glas-in-lood (foto: Annemarie Latour)

Een koe als chique sportwagen

Brigid wordt rond het jaar 436 geboren als dochter van een Keltisch stamhoofd en een slavin die zich tot het christendom heeft bekeerd. Om het belang van haar bijzondere leven te onderstrepen, ontstaat het verhaal dat Brigid als klein kind wordt gevoed met de melk van een zeldzame witte koe met roodbonte oren. In haar verdere leven zou de koe met Brigid rondtrekken om haar van zuivel te voorzien.

In eerste instantie lijkt zo’n koe onbelangrijk. Maar dat lag in de Keltische maatschappij anders, want daar bepaalde de omvang van de veestapel het aanzien van een clan. Het bezit van een bijzondere koe of stier stond ongeveer gelijk aan het bezit van een chique sportwagen of florerende aandelen op de beurs. Met andere woorden: Brigid was niet de eerste de beste.

Als jong meisje krijgt ze de zorg opgedragen voor haar vaders veestapel. Opnieuw een prestigieuze taak, maar wel eentje waarbij de handen uit de mouwen moeten worden gestoken. Wie koeien heeft, moet ook melken en karnen. Op zich gaat dat Brigid goed af, hoewel ze daarbij meer oog heeft voor minderbedeelden dan voor de zakelijke belangen van haar familie. Zo geeft ze haar moeders hele botervoorraad weg aan de armen – tot woede van haar familie – waarna de geslonken voorraad zich op overvloedige wijze weer vanzelf aanvult, aldus een stichtelijke legende.

Eerste vrouwelijke bisschop

Hoewel Brigid opgroeit in de oude Keltische cultuur met haar natuurgoden, raakt ze al jong gefascineerd door het christendom dat Patrick in Ierland predikt. Ze kiest daarom voor een leven als religieuze. Wanneer ze hiervoor de zegen vraagt aan bisschop Mel, gebeurt er iets opvallends. In plaats van het reguliere  gebed voor deze gelegenheid, spreekt bisschop Mel per abuis het bisschoppelijke wijdingsgebed over haar uit, tot consternatie van de aanwezigen. Maar de bisschop weigert om de wijding –  voorbehouden aan mannen – ongedaan te maken want, zo beredeneert hij, “God zelf heeft Brigid deze bijzondere eer geschonken.”

Met deze goddelijke medaille op zak, vestigt Brigid zich met een handvol zusters in Cill Dara – wat in het Iers ‘kluis van de eik’ of ‘eiken kerk’ betekent – het huidige Kildare. Daar groeit haar kleine gebedshuis in de loop van de eeuwen uit tot een invloedrijke kathedrale stad met een dubbelklooster voor mannen en vrouwen. Kunstnijverheid, ziekenzorg en onderwijs bloeien binnen de kloostermuren. In het scriptorium wordt het prachtige Book of Kildare geïllumineerd dat qua schoonheid het Book of Kells moet hebben geëvenaard, maar dat tijdens de Reformatie voorgoed verdwijnt.

Book of Kells, Folio 32v
Book of Kells, Folio 32v (foto: Wikimedia Commons)

Maria van de Kelten

Als abdis staat Brigid haar mannetje – of beter gezegd: vrouwtje. Ze heeft grote politieke invloed en staat bekendheid om haar wijsheid, waarbij zowel bisschoppen als stamhoofden haar raad zoeken. Daarbij blijft ze niet achter de geraniums zitten, maar trekt volgens haar hagiografen (schrijvers van een heiligenleven) onvermoeibaar door Ierland om talloze nieuwe kloosters te stichten. Laten we daarbij niet vergeten dat Brigids levensverhaal veel gewicht moest krijgen, omdat Kildare samen met Armagh (de stad van Patrick) streed om de titel van aartsbisdom. Toch is het niet Brigids aanzien maar haar compassie met de armen die blijft naklinken. Deze eigenschap maakt haar dusdanig geliefd dat ze de Ierse eretitel Muire na nGael, ofwel ‘Maria van de Kelten’, krijgt.

Maar of alles wat aan Brigid wordt toegeschreven ook echt van haar hand is, is de vraag. Er zijn opvallende gelijkenissen met de Keltische godin Bríg of Brigantia. De feestdag van deze vermeende godin van vruchtbaarheid, geneeskunde en kunstnijverheid, valt samen met het Keltische lentefeest Imbolc dat traditioneel op 1 februari wordt gevierd. Imbolc luidt volgens de Keltische kalender het seizoen in waarin het land ontwaakt en de kracht van de zon toeneemt. De eerste sapstromen komen op gang en de dagen gaan lengen. Er kan geploegd en gezaaid worden en het eerste vee wordt geboren. Ierse katholieken vieren dit feest van licht, zuivering en vruchtbaarheid in een gekerstende versie op 1 februari (de kerkelijke feestdag van Sint Brigid) en katholieken in de rest van de wereld op 2 februari (Maria Lichtmis).

Feiten en fabels

Wie of wat Brigid dus is geweest, is niet meer te achterhalen. Bij de kerstening van Ierland versmelten de verhalen van de godin Bríg en de historische Brigid zich tot een onontwarbare kluwen van feiten en fabels. Fantasie en folklore krijgen in de loop van de tijd de overhand, waardoor het ‘echte’ verhaal van Brigid – als dat al bestaat – steeds onwaarschijnlijker is gaan klinken.

Toch zijn lang niet alle oude gebruiken rondom haar persoon verdwenen. Op het Ierse platteland is het bijvoorbeeld nog steeds de gewoonte om op 1 februari een Saint Brigid’s Cross (een strokruis) te maken. Dit kruis hangt een jaar lang boven de voordeur (of in pubs boven de bar; dat is het mooie van Ierland) ter bescherming van huis en haard. Bovendien, zo kon iedere Ier je vroeger vertellen, brengt Brigid samen met haar witte koe een persoonlijk bezoekje aan iedereen die de moeite neemt om haar feestdag te vieren. Om de heilige in stijl te verwelkomen, wordt er op de vooravond van haar feestdag (de nacht van 31 januari) ‘s avonds haverbrood en boter op de vensterbank klaargezet, plus een korenschoof voor haar witte koe. ’s Ochtends weet natuurlijk niemand wie er het meeste baat bij heeft gehad: Brigid en haar koe, of de katten en muizen.

Strokruis Sint Brigid
Strokruis van Sint Brigid (foto: Annemarie Latour)

Dennenboom heffen voor Sint Briej

Wie denkt dat deze tradities zich beperken tot het pittoreske Ierland in lang vervlogen tijden, heeft het mis. Ook in Nederland zijn tot op de dag van vandaag oeroude gebruiken te vinden rondom Brigid, vooral in de katholieke agrarische gemeenschappen van Brabant en Limburg. Devotiebeeldjes van Brigid – vaak met een staf in haar hand en een koe aan haar voeten – sieren boerderijgevels beneden de rivieren. Kerken, herbergen, schutterijen, fanfares en andere verenigingen dragen Brigids naam, in Brabant verbasterd tot Brigida en in Zuid-Limburg tot Briej.

Vooral Noorbeek heeft iets met Brigid. In dit Limburgse dorp vinden ieder jaar unieke festiviteiten plaats rondom de heilige. Zo wordt er op de tweede zaterdag na Pasen een grote dennenboom omgehakt en feestelijk met een stoet opgetuigde paarden naar de plaatselijke kapel van Brigid gebracht. Daar wordt de boom overeind gezet door getrouwde mannen van de Jonkheid Sancta Brigida – een gebruik dat doet denken aan het planten van een meiboom.

Maar de den van Noorbeek heeft een heel eigen verhaal. De traditie ontstond in 1634, toen er veepest heerste in Zuid-Limburg. Dorpelingen uit Noorbeek smeekten Brigid in hun gebeden om het dorp te behoeden voor deze rampspoed. Als teken van dankbaarheid zou er ieder jaar een den uit het bos worden gehaald om haar kapel te sieren. Zo gezegd zo gedaan. Het gebruik vindt al bijna 400 jaar plaats, met als opvallend gegeven dat Noorbeek al die tijd is vrijgebleven van veepest – of de tegenwoordig net zo gevreesde ‘gekke koeienziekte’.


Wie in plaats van paard en wagen liever de benenwagen gebruikt, kan ook lopend pelgrimeren naar Brigid, en wel op 1 februari. Startend bij het klooster in Wittem trekken pelgrims twaalf kilometer door het Limburgse winterlandschap naar de Noorbeekse parochiekerk. Aan het einde van de feestelijke hoogmis worden water en brood gezegend dat boeren ter bescherming aan hun vee geven. Naar goed Limburgs gebruik zijn daarna de dorpscafés geopend voor het frühschoppen. Samen met de zegen van de Ierse power babe, kan de vroege lente dan niet meer stuk.

© Annemarie Latour

Bron: het verhaal van Brigid en haar klooster in Kildare staat uitgebreid beschreven in het boek Pelgrimage van smaragd. Bovenstaand artikel staat ook met een link op de website van de gemeente Noorbeek.

Advertisements

One thought on “Sint Brigid: Keltische bisschop en ‘power babe’”

Please share your comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s